Nor izan zen San Andres apostolua
Andres Galileako arrantzalea zen, Betsaidakoa jatorriz, Simon Pedroren anaia. Joanen ebanjelioaren arabera, Joan Bataiatzailearen ikaslea zen lehenik, eta Joanek Jesus "Jainkoaren Bildotsa" zela esan zuenean, haren atzetik joan zen. Gero, bere anaia Simonen bila joan, eta Mesias aurkitu zuela esan zion, Jesusengana eramanez. Horregatik, Ekialdeko kristau-tradizioak Protokletos deitzen dio, grezieraz "lehen deitua": Jesusek deitu zuen lehen apostolua.
Beste ebanjelioek beste modu batera kontatzen dute deia: Jesusek Andres eta Pedro Galileako itsasoaren ertzean ikusi zituen, sareak botatzen, eta "gizakien arrantzale" egingo zituela esan zien. Bi kontakizunek bat egiten dute funtsean: Andres izan zen Jesusen lehen jarraitzaileetako bat, eta bere anaia ekarri zuena.
Ebanjelioetan beste une batzuetan ere agertzen da. Ogien eta arrainen biderkatzean, Andresek aurkeztu zion Jesusi bost ogi eta bi arrain zituen mutikoa. Beste behin, Jesus ikusi nahi zuten greziar batzuen bitartekari izan zen, Feliperekin batera. Haren izena greziarra da, Andreas, eta "gizonezkoa" edo "ausarta" esan nahi du.
Andresen martiria eta X formako gurutzea
Jesus hil eta berpiztu ondoren, Andresek predikatzen jarraitu zuen. Tradizioen arabera, Itsaso Beltzaren inguruko lurretan, Eszitian, eta Grezian ibili zen, eta Akaiako Patras hirian hil zen martiri, gurutzean. Erdi Aroan zabaldutako tradizioak dio X formako gurutzean josi zutela, eta forma horri "San Andresen gurutzea" esaten zaio harrezkero.
Haren erlikiak Konstantinoplara eraman zituzten IV. mendean, eta Apostoluen elizan gorde ziren. 1204ko laugarren gurutzadan Konstantinopla arpilatu ondoren, erliki gehienak Italiara eraman zituzten, Amalfira, eta han daude gaur egun ere katedralean. 1964an, Paulo VI.a aita santuak santuaren buruaren erlikia itzuli zion Patraseko Elizari, eliza katolikoaren eta ortodoxoaren arteko hurbiltze-keinu gisa.
Patrasen, San Andresen basilika handi bat eraiki zen XX. mendean, martiriaren tokiaren ondoan, eta Greziako eliza handienetako bat da; han gordetzen da buruaren erlikia, eta tradizioaren arabera gurutzearen zati batzuk ere bai.
Konstantinoplako Patriarkatu Ekumenikoak Andres hartzen du bere sortzailetzat, Erromako Elizak Pedro hartzen duen bezala. Horregatik, azaroaren 30ean, Erromako ordezkaritza bat joaten da urtero Istanbulera, Patriarkatuaren jaiera, eta Patriarkatuak berdin egiten du ekainaren 29an Erroman, San Pedro eta San Pauloren egunean.
Ikonografia
San Andres gizon heldu gisa irudikatzen da, ile eta bizar zuri luzeekin, eta haren ikur nagusia X formako gurutzea da, alboan edo besoetan duela. Batzuetan arrantza-sare bat edo arrainak ere agertzen dira, bere lanbidearen oroigarri.
San Andresen gurutzea, bandera eta armarrietan
San Andresen gurutzea Europako ikur ezagunenetako bat bihurtu da. Eskozia du zaindari, eta haren bandera, San Andresen gurutze zuria hondo urdinaren gainean, mundu osoan ezaguna da; Erresuma Batuko banderaren osagaietako bat ere bada. Eskoziako lotura kondaira batean oinarritzen da. Kontakizunaren arabera, santuaren erliki batzuk Eskoziako ekialdeko kostaldera eraman zituzten, gaur egun St Andrews izena duen hirira, eta IX. mendean, gudu baten aurretik, Oengus errege piktoak X formako gurutze zuri bat ikusi zuen zeru urdinean, eta garaipena lortu ondoren Andres hartu zuen zaindaritzat. Kondaira horretatik dator banderaren irudia. St Andrews hiria Erdi Aroan Eskoziako erlijio-gune nagusia izan zen, eta han sortu zen herrialdeko unibertsitate zaharrena, XV. mendearen hasieran.
Errusia, Grezia eta Errumania ere haren babespean daude, eta Errusiako itsas armadaren bandera San Andresen gurutze urdina da, hondo zuriaren gainean.
Euskal Herrian ere badu oihartzunik San Andresen gurutzeak: ikurriñaren gurutze berdea, X formakoa, San Andresen gurutzea da. Sabino Aranak eta Luis Aranak 1894an diseinatu zuten bandera, Bizkaiarentzat hasieran, eta gurutze berde horrek, egileen azalpenaren arabera, Bizkaiko lege zaharrak eta independentzia adierazten zituen, eta, tradizioaren arabera, Padurako guduaren oroitzapena ere bai, San Andres egunean gertatutzat jotzen dena. Gurutze zuriak, berriz, kristau-fedea adierazten du. Ikurriña Euskadiko bandera ofiziala da 1979ko Autonomia Estatututik.
Espainiako historian, Borgoinako gurutzea izan da San Andresen gurutzearen aldaera ezagunena: gurutze gorri adarduna, hondo zuriaren gainean. Borgoinako dukeek ekarri zuten ikurra, eta Austriako etxearekin Espainiako monarkiara iritsi zen XVI. mendean. Espainiako tropen banderetan erabili zen mendeetan zehar, eta gaur egun ere hainbat erakunderen armarrietan eta militarren ikurretan ageri da.
Eibarko San Andres eta Euskal Herriko ospakizunak
Gipuzkoan, Eibarko zaindaria San Andres da, San Joan Bataiatzailearekin batera. Herriko parrokia nagusia, San Andres eliza, XVI. mendekoa da, eta Eibarko eraikin historiko garrantzitsuenetako bat da. Udako San Joan suek San Andresen jaia itzalean utzi duten arren, azaroaren 30a Eibarko jai handietako bat da oraindik, San Blasekin batera.
San Andres egunaren ardatza nekazaritza- eta abere-azoka da. Goizean, Eibarko kaleak baserritarren postuz betetzen dira: barazkiak, fruituak, gaztak, eztia eta ogia saltzen dira, eta abereak ere erakusten dira. Egun horretan aizkolarien txapelketa, bertsolarien eta trikitilarien saioak, txistularien kalejirak eta herri-erromeria izaten dira, eta bezperako egunetan bakailao-lehiaketa eta beste ekitaldi batzuk ere egiten dira.
Euskal Herriko beste herri batzuetan ere San Andres parrokia eta ermita askoren titularra da, eta azaroaren 30aren inguruan meza eta herri-ospakizunak egiten dira. Urtearen amaieran izanik, neguko lehen jaietako bat da, eta herri askotan udazkeneko azoken garaiarekin bat egiten du.
Espainiako beste ospakizun batzuk
Tenerifen, San Andres gaztainen eta ardo berriaren jaiarekin lotuta dago. Icod de los Vinos herrian, gazteak kale aldapatsuetan behera irristatzen dira egurrezko oholen gainean, "tablas de San Andrés" izeneko ohituran, eta Puerto de la Cruzen, berriz, lata eta trasteak kaleetan zehar arrastaka eramaten dituzte. Bi ohiturak upategiak garbitzeko eta ardo berria dastatzeko garaiarekin lotzen dira.
Azaroaren 30a lan-egutegian
San Andresen eguna ez da jaiegun nazionala, ezta Euskadiko jaiegun orokorra ere. Espainiako lan-egutegian urtean hamalau jaiegun daude gehienez, eta haietako bi tokikoak dira: udal bakoitzak proposatzen ditu urtero, eta autonomia-erkidegoko lan-agintaritzak onartzen ditu. Euskadin, Eusko Jaurlaritzak argitaratzen du zerrenda Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian (EHAA).
San Andres zaindari duten udalek azaroaren 30a aukeratu ohi dute bi jaiegun horietako bat izateko. Abenduaren hasierako jaiegunetatik hurbil dagoenez, Konstituzio egunetik eta Sortzez Garbiaren egunetik, urte batzuetan zubi luzeak sor daitezke herri horietan.
Orri honek erakusten du zein udalerrik duten San Andresen eguna tokiko jaieguntzat, eta zein datatan, argitaratutako egutegien arabera.
Bitxikeriak
- Abendualdiaren lehen igandea, kristau-urte liturgikoaren hasiera, San Andresen egunetik hurbilen dagoen igandea da: azaroaren 27tik abenduaren 3ra bitartean.
- Amalfiko katedrala Sant'Andrea katedrala da, eta santuaren erlikiak gordetzen ditu kriptan.
- Eskozian, azaroaren 30a jaiegun ofiziala da, "St Andrew's Day".
- Trenbide-pasaguneetako seinalea, X formakoa, San Andresen gurutzea izenez ezagutzen da hainbat herrialdetan.