Nor izan zen San Isidro Nekazaria
Isidro Madrilen jaio zen XI. mendearen amaieran, hiria musulmanen agintetik Gaztelako erresumara igaro zen garaian. Ez zen ez apaiza, ez fraidea, ez noblea: nekazari xumea zen, beste baten lurrak lantzen zituen langilea. Tradizioaren arabera, Juan de Vargas izeneko jaun baten zerbitzura lan egin zuen bizitza osoan, Manzanares ibaiaren inguruko soroetan.
Emaztea, María Toribia, gerora Santa María de la Cabeza izenez ezaguna, santu izendatu zuten hura ere, eta seme bat izan zuten. Isidro 1172 inguruan hil zen Madrilen, eta San Andres elizan lurperatu zuten. Haren santutasun-ospea herrian sortu zen, eta mendeetan zehar Madrilgo herritarren debozio nagusia bihurtu zen.
Isidroren irudiak garrantzi berezia du kristau-tradizioan, laikoa eta langilea zelako: haren santutasuna ez dago monasterio batean edo apezpikutza batean, eguneroko lanean, otoitzean eta pobreekiko karitatean baizik. Horregatik, lan xumearen eta familia-bizitzaren santu gisa aurkeztu izan da.
San Isidroren mirariak eta kondairak
San Isidroren inguruan kondaira ugari sortu ziren, eta haietako batzuk oso ezagunak dira herri-tradizioan:
- Goldatzen zuten aingeruak. Kontakizunaren arabera, Isidrok goizero meza entzuten zuen lanera joan aurretik, eta lankideek nagusiari salatu zioten berandu iristen zela. Nagusia ikustera joan zenean, Isidro otoitzean zegoen bitartean bi aingeru goldatzen ari zirela ikusi zuen, idi-pareekin.
- Putzuko mirarea. Isidroren semea putzu batera erori zen, eta gurasoen otoitzari esker ura gorantz igo zen, haurra bizirik azalera ekarriz.
- Iturria. Beste kondaira baten arabera, nagusia egarri zela, Isidrok lurra jo zuen bere aitzurrarekin, eta iturri bat sortu zen. Madrilgo San Isidroren ermitaren ondoko iturria kondaira horri lotzen zaio.
- Hegaztiak eta pobreak. Negu gogor batean, Isidrok bere garia hegaztiekin partekatu zuen, eta, hala ere, zakua bete-betea iritsi zen errotara.
Kondaira horiek ez dira datu historikoak, baina erakusten dute nola ikusi zuen herriak Isidro: Jainkoarekin lotura estua zuen langile apala, besteekin eskuzabala.
Santu izendatzea eta patroitasunak
Isidroren gorpua usteldu gabe aurkitu zela zabaldu zen, eta haren gurtza indartu egin zen Madrilen. 1619an dohatsu izendatu zuten, eta 1622ko martxoaren 12an santu, Loiolako Inazio, Frantzisko Xabierkoa, Teresa Jesusena eta Felipe Nerirekin batera. Gaur egun, haren gorpua Madrilgo San Isidro kolegiatan dago.
San Isidro Madrilgo zaindaria da, eta 1960an Joan XXIII.a aita santuak Espainiako nekazari eta landa-langile guztien zaindari izendatu zuen, Agri culturam gutun apostolikoaren bidez. Ordutik, nekazarien elkarteek eta landa-eremuko herriek bereziki ospatzen dute haren eguna.
Irudietan, nekazari-jantziekin agertzen da, aitzurra edo goldea eskuan, eta askotan aingeruak eta idiak ondoan dituela, mirarien oroigarri.
Nola ospatzen da San Isidro
Madrilen
Madrilgo San Isidro jaiak hiriko jai nagusiak dira, maiatzaren 15aren inguruan. Egunik ezagunena San Isidroren zelaiko erromeria da, Manzanares ibaiaren beste aldean, santuaren ermitaren ondoan. Madrildar askok "chulapo" eta "chulapa" jantzi tradizionalekin janzten dira, chotis dantza dantzatzen da, eta ermitako iturriko ura edaten da, tradizioz. Jaietako gozokiak "rosquillas" deitzen direnak dira, mota askotakoak. Ermitaren jatorria ere kondairari lotuta dago: tradizioaren arabera, Portugalgo Isabel enperatrizak, Karlos V.aren emazteak, eraikiarazi zuen 1528an, bere seme Felipe printzea iturriko urari esker sendatu zela sinetsita. Jaietan, Plaza Nagusiko pregoia, kontzertuak, kalejirak eta herri-ekitaldiak izaten dira hiriko auzo askotan, eta egun horietan Madrilgo erdigunea jendez betetzen da.
Goyak margotu zuen erromeria hori XVIII. mendearen amaieran, Madrilgo bizitza herrikoiaren irudi ezagunenetako batean.
Euskal Herrian eta landa-eremuan
Euskal Herrian, San Isidroren debozioa landa-giroari lotuta dago, baserriari eta nekazaritzari bereziki. Bizkaian, Gipuzkoan eta Araban, auzo eta herri askok ospatzen dute San Isidro, eta haietako batzuetan auzoaren edo baselizaren izena ere bada. Maiatzaren 15aren inguruan, meza egiten da ermitan, eta ondoren, auzo-bazkariak, herri-kirolak, dantzak eta erromeria izaten dira.
Ohitura zabaldua da soroak, abereak eta nekazaritza-makinak bedeinkatzea. Herri askotan, traktoreek eta abereek parte hartzen dute prozesioan edo bedeinkazioan, eta nekazaritza-azokak antolatzen dira, baserriko produktuekin: barazkiak, gaztak, ogia, eztia eta landareak. Jaia, beraz, nekazaritza-munduaren omenaldi bihurtzen da, udaberriaren erdian, uzta-sasoiaren atarian.
Nekazaritza-egutegian, maiatzaren erdia garai erabakigarria da: udaberriko ereintzak eginda daude, eta soroak hazten ari dira. Horregatik, mendeetan zehar, San Isidroren eguna uzta onaren eskaerarekin lotu da, eta herri askotan euria edo eguraldi ona eskatzeko otoitzak egiten ziren egun horretan. Gaur egun, baserri gutxiago dauden arren, jaiak bere izaera gordetzen du, eta landa-eremuko herrien nortasunaren adierazgarri da.
Espainiako landa-eremuan ere oso zabaldua dago San Isidro. Gaztela, Andaluzia eta Extremadurako herri askotan erromeriak egiten dira, gurdiak apainduta eta abereak lagun, eta santuaren irudia prozesioan eramaten da soroetaraino, uzta ona eskatzeko.
San Isidroren eguna lan-egutegian
San Isidroren eguna ez da jaiegun nazionala. Espainiako lan-egutegian urtean hamalau jaiegun daude gehienez, eta haietako bi tokikoak dira: udal bakoitzak proposatzen ditu urtero, eta autonomia-erkidegoko lan-agintaritzak onartzen ditu. Euskadin, Eusko Jaurlaritzak argitaratzen du zerrenda Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian (EHAA).
Madrilgo hirian, maiatzaren 15a tokiko jaieguna da tradizioz, hiriko zaindariaren eguna delako. Landa-eremuko udal askok ere San Isidro aukeratzen dute bi jaiegun horietako bat izateko, batez ere nekazaritzak garrantzi handia duen tokietan. Beste herri batzuetan, aldiz, auzo-jaia da, eta ez da lan-egutegian jaiegun gisa agertzen.
Maiatzaren 15a ostiral edo astelehenarekin bat datorrenean, asteburu luzea sortzen da herri horietan. Orri honek erakusten du zein udalerrik duten San Isidroren eguna tokiko jaieguntzat, eta zein datatan, argitaratutako egutegien arabera.
Bitxikeriak
- Isidro izena grezierazko Isidoros izenetik dator, "Isisen dohaina" esan nahi duena; Isidro Nekazaria eta Sevillako San Isidoro, VII. mendeko apezpiku jakintsua, bi santu desberdin dira.
- Isidroren emazteak, Santa María de la Cabezak, bere jaia du, eta haren burua prozesioan ateratzen zen lehorteetan euria eskatzeko; hortik dator haren izena.
- 1622ko martxoaren 12an santu izendatu zituzten bostetatik lau espainiarrak ziren, eta Erroman "lau espainiar eta santu bat" esan zela kontatzen da.
- Lope de Vegak "Isidro" izeneko poema luzea argitaratu zuen 1599an, santuaren bizitzari buruz, santu izendatu baino lehen.
- Madrilgo San Isidro zezen-ferioa, Las Ventas plazan, maiatzean egiten da jaien inguruan, eta zezenketaren munduko ferio garrantzitsuenetakotzat jotzen da.
- San Isidro Madrilgo kolegiata, Toledo kalean, Madrilgo katedral behin-behinekoa izan zen XIX. mendearen amaieratik 1993ra arte, Almudenako katedrala sagaratu zen arte.