Nor izan zen Tourseko San Martin
Martin 316 inguruan jaio zen Savarian, Erromatar Inperioko Panonia probintzian, gaur egungo Hungarian, Szombathely hirian. Aita ofizial erromatarra zen, eta Martin ere armadan sartu zen gaztetan, legeak militarren semeei hala agintzen baitzien. Italian hezi zen, Pavian, eta gerora Galiara bidali zuten, zaldizkoen unitate batean.
Haren bizitzaren berri nagusia Sulpizio Severok idatzi zuen, Martinen garaikideak eta ezagunak, eta haren kontakizunari esker dakigu Martinen bizitzako pasarterik ezagunena. Negu gogor batean, Amiens hiriko atean, Martinek eskale biluzi bat ikusi zuen, hotzez dardaraka. Ez zuen beste ezer emateko, eta ezpataz bere soldadu-kapa bitan moztu eta erdia eman zion. Gau hartan, Jesus ikusi zuen ametsetan, kapa erdi harekin jantzita. Ondoren, bataioa hartu zuen, eta denbora gutxira armada utzi zuen.
Armadatik irten ondoren, Poitierseko Hilario apezpikuaren ikasle izan zen, eta Ligugén monasterio bat sortu zuen, Galiako lehenetakoa. 371n, Tourseko herritarrek apezpiku aukeratu zuten, haren nahiaren aurka, kontatzen denez. Apezpiku izanda ere, bizimodu xumea gorde zuen, eta Marmoutiereko monasterioa sortu zuen, Loira ibaiaren ondoan. Landa-eremuko herrietan predikatzen ibili zen, eta parrokia ugari sortu zituen Galian.
Martin Candes herrian hil zen, 397ko azaroaren 8an, eta azaroaren 11n lurperatu zuten Toursen. Lurperatze-egun hori bihurtu zen haren jaieguna. Mendebaldeko lehen santuetako bat izan zen martiri izan gabe gurtua: haren santutasuna ez zetorren heriotza bortitz batetik, bizitzatik baizik. Sulpizio Severoren Martinen bizitza, santua bizirik zegoela idazten hasia, Erdi Aroko hagiografiaren eredu bihurtu zen, eta Europa osoan irakurri eta kopiatu zen.
Kapa erdia eta haren oihartzuna
Martinen kaparen pasartea Europako kristau-irudirik ezagunenetako bat bihurtu da. Irudietan, San Martin zaldun gazte gisa agertzen da, zaldi gainean, ezpataz bere kapa mozten, eskale bat oinetan duela; beste batzuetan, apezpiku-jantziekin.
Kapa erdi hori, tradizioaren arabera, Frankoen erregeek erlikia gisa gorde zuten, eta gerretan eramaten zuten. Kapa gordetzen zen tokiari, latinez cappa, "capella" esaten zitzaion, eta hura zaintzen zutenei "capellani". Hortik datoz, hizkuntza askotan, kapera eta kapilau hitzak, euskarazkoak barne.
San Martin Frantziako zaindarietako bat da, eta baita soldaduena, zaldizkoena eta eskaleena ere. Toursen, haren hilobiaren gainean eraikitako basilika Erdi Aroko erromesaldi-gune handienetako bat izan zen, Santiagorako bidearen ibilbide batean.
San Martin, uzta-amaiera eta txerri-hiltzea
Azaroaren 11a, mendeetan zehar, nekazaritza-urtearen data garrantzitsua izan zen Europa osoan. Uzta bilduta eta ardo berria eginda, San Martin zen kontratuak eta errentak ordaintzeko eguna, eta neguaren hasiera. Ardo berria dastatzeko garaia ere bazen.
Penintsulako iparraldean eta Euskal Herrian, San Martin txerri-hiltzearen garaiarekin lotuta dago. Hotza iristen hasten den garaian, familiek txerria hiltzen zuten neguko jakiak prestatzeko: odolkiak, txorizoak, urdaiazpikoak eta gantza. Gaztelaniazko esaera ezagunak, "a cada cerdo le llega su San Martín", ohitura hori islatzen du, eta zentzu figuratuan ere erabiltzen da: edonori iristen zaio bere ordua.
Azaroaren erdialdean, batzuetan, egun epel eta eguzkitsu batzuk izaten dira, eta gaztelaniaz "veranillo de San Martín" esaten zaie. Europako beste herrialde batzuetan ere badago antzeko esapidea.
Europako ohiturak
Alemanian, Herbehereetan eta Austrian, San Martinen gauean haurrek farol-prozesioak egiten dituzte kaleetan, abestiak kantatuz, eta kapa erdiaren pasartea antzezten da sarritan, zaldi eta guzti. Antzara jatea ere ohitura zabaldua da egun horretan herrialde horietan.
San Martin Euskal Herrian
San Martin Euskal Herriko eliza eta ermita askoren titularra da, eta toponimian ere arrastoa utzi du. Ipar Euskal Herrian, adibidez, Donamartiri herria dago, Behe Nafarroan, eta Martin izena euskal izen zaharrenetakoa eta ohikoenetakoa izan da mendeetan zehar.
Euskal mitologian, gainera, Martin Txiki pertsonaia ezaguna da. Jose Migel Barandiaranek eta beste etnografo batzuek jasotako kondairen arabera, Martin Txikik basajaunei, mendiko jentil jakintsuei, lapurtu zizkien nekazaritzaren sekretuak: garia ereiteko modua, zerra egiteko teknika eta beste. Kondairarik ezagunenean, Martin Txikik basajaunen gari-pilen gainetik jauzi egin zuen, eta abarketan itsatsita geratu ziren aleekin herrira itzuli zen; horrela iritsi omen zen garia gizakien soroetara. Kondaira batzuetan San Martin Txiki deitzen zaio, eta santuaren izenarekin nahasten da, herri-tradizioan elkarrekin bizi diren kristau- eta aurrekristau-osagaien adibide.
San Martin zaindari duten herri eta auzoetan, azaroaren 11aren inguruan meza eta prozesioa egiten dira, eta ondoren herri-bazkariak, dantzak, pilota-partidak eta azokak. Urtearen amaieran izanik, neguko lehen jaietako bat da, eta herri askotan ardo berriaren eta gaztainen garaiarekin bat egiten du.
Espainian
Espainian, San Martin herri askotako zaindaria da. Ourenseko katedrala San Martini eskainia dago, eta santua hiriko zaindaria da; han, azaroaren 11a hiriko jaieguna izan ohi da. Beste herri askotan ere, Gaztela, Leon, Errioxa eta Aragoin, San Martin parrokia zahar askoren titularra da, eta haren izena daramaten udalerriak ehunka dira. Santiago bidean, Fromistako San Martin eliza, Palentzian, XI. mendekoa, Espainiako erromanikoaren adibide ezagunenetako bat da, eta bidean zehar beste hainbat eliza eta ospitale ere santuaren izenean sortu ziren Erdi Aroan.
Azaroaren 11a tokiko jaieguna
San Martinen eguna ez da jaiegun nazionala, ezta Euskadiko jaiegun orokorra ere. Espainiako lan-egutegian urtean hamalau jaiegun daude gehienez, eta haietako bi tokikoak dira: udal bakoitzak proposatzen ditu urtero, eta autonomia-erkidegoko lan-agintaritzak onartzen ditu. Euskadin, Eusko Jaurlaritzak argitaratzen du zerrenda Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian (EHAA).
San Martin zaindari duten udalek azaroaren 11a aukeratu ohi dute bi jaiegun horietako bat izateko, eta, beraz, egun hori jaieguna da herri batzuetan eta lan-eguna inguruko beste batzuetan. Santu Guztien egunetik hamar egunera dagoenez, azaroan bi jaiegun izan ditzakete herri horiek.
Orri honek erakusten du zein udalerrik duten San Martinen eguna tokiko jaieguntzat, eta zein datatan, argitaratutako egutegien arabera.
Bitxikeriak
- Azaroaren 11a Lehen Mundu Gerraren amaierako armistizioaren eguna ere bada, 1918koa, eta Europako herrialde askotan oroitzapen-eguna da.
- Martin Lutero erreformatzaileak San Martinen izena hartu zuen, azaroaren 11n bataiatu zutelako, 1483an jaio eta biharamunean.
- Toursko Erdi Aroko basilika Frantziako Iraultzaren ondoren eraitsi zuten, eta gaur egungoa XIX. mendearen amaieran eta XX.aren hasieran eraiki zen, santuaren hilobiaren gainean.
- Martin izena latinezko Martinus izenetik dator, Marte jainko erromatarraren izenetik.
- Martin izan da Europako izen kristau zabalduenetako bat, eta abizen gisa ere oso ohikoa da Espainian.