Nor da San Migel goiaingerua
San Migel ez da gizakia izan zen santu bat, aingerua baizik: Bibliak izenez aipatzen dituen hiru goiaingeruetako bat, Gabriel eta Rafaelekin batera. Haren izenak, hebreeraz Mi-ka-El, galdera bat adierazten du: "Nor Jainkoa bezalakoa?". Izen horrek berak laburbiltzen du haren zeregina: Jainkoaren lehentasuna aldarrikatzea, haren aurka altxatzen den ororen aurrean.
Itun Zaharrean, Danielen liburuak "printze handia" deitzen dio, Israelgo herria babesten duena. Itun Berrian, Judasen gutunak goiaingeru deitzen dio, eta Apokalipsiak kontatzen du zeruko gudua: Migelek eta bere aingeruek herensugearen aurka borrokatu zuten, eta herensugea, Satan, zerutik bota zuten. Kontakizun horrek eman dio San Migeli gaizkiaren aurkako borrokalariaren irudia, kristau-tradizioan mendeetan zehar errepikatu dena.
Kristau-tradizioak beste zeregin bat ere eman zion: heriotzaren orduan arimak laguntzea eta haien egintzak neurtzea, azken epaiketan. Horregatik, arimen zaindari gisa ere gurtu izan da, eta hilerri-kapera eta ermita askok haren izena daramate.
Migelen irudia ez da kristautasunera mugatzen. Judaismoan ere Israelgo herriaren babesle gisa aipatzen da, eta Islamean Mikail izenarekin agertzen da, Jainkoaren aingeru nagusietako bat bezala. Hiru erlijio monoteistek partekatzen duten irudia da, beraz, eta horrek azaltzen du haren gurtza zein zabaldua dagoen Mediterraneoko kulturan.
Ikonografia
San Migel gerlari gazte gisa irudikatzen da, hegoekin eta armadurarekin. Eskuineko eskuan ezpata edo lantza darama, eta oinen azpian herensugea edo deabrua du, garaitua. Askotan balantza bat ere badu eskuan, arimak pisatzeko, azken epaiketaren irudi gisa. Erdi Aroko eta Errenazimentuko eliza-erretaula askotan agertzen da, bai Euskal Herrian bai Europa osoan.
San Migelen debozioaren historia
San Migelen gurtza oso zaharra da kristautasunean. Ekialdean, IV. mendetik aurrera zabaldu zen, eta Mendebaldean bi toki bihurtu ziren erreferentzia: Gargano mendia, Italiaren hegoaldean, non V. mendeko agerpen baten tradizioak santutegi handi bat sortu zuen, eta Mont-Saint-Michel, Normandian, VIII. mendearen hasieran sortua, itsasoaren erdiko uharte batean.
Irailaren 29ko data Erromatik dator: egun horretan sagaratu zen goiaingeruari eskainitako basilika bat, Salaria bidean, V. edo VI. mendean. 1969ko egutegi liturgikoaren erreformaz geroztik, Eliza katolikoak hiru goiaingeruak, Migel, Gabriel eta Rafael, egun berean ospatzen ditu irailaren 29an.
Erdi Aroan, San Migelen debozioa leku garaiekin lotu zen askotan: mendi-tontorretan eta muinoetan eraikitako ermitak, gaizkiaren aurkako babes gisa. Euskal Herrian ere hala da: mendi eta muino askotan dago San Migelen ermita bat, eta haietako batzuk herriko erromeria-leku bihurtu dira.
San Migel Euskal Herrian
Aralarko San Migel
Euskal Herriko San Migelen santutegirik ezagunena Aralarkoa da, Nafarroan, Aralar mendilerroan, Uharte Arakilen udal-mugartean. Eliza erromanikoa da, XII. mendekoa funtsean, eta bertan gordetzen da Aingeruaren irudia, zilar urreztatuzko erlikia-ontzi bat, Nafarroan "Aingerua" deitzen diotena. Aldarearen aurrealdeko esmaltezko erretaula erromanikoa Europako esmalte-lan garrantzitsuenetakoa da.
Santutegiaren jatorria Teodosio Goñikoaren kondairari lotuta dago. Kondairaren arabera, zaldun nafar horrek, nahastuta, bere gurasoak hil zituen, eta penitentzia gisa kateak lotuta bizi behar izan zuen Aralarren. Herensuge batek eraso zionean, San Migelen laguntza eskatu zuen, eta goiaingerua agertu, herensugea hil eta kateak askatu zizkion. Kondaira horren oroigarri gisa, kateak santutegian daude gaur egun ere.
Santutegiaren izen ofiziala San Migel in Excelsis da, "goietako San Migel", mendiaren garaierari egokitua. Aralarko Aingeruak bisitak egiten ditu urtero Nafarroako herrietara udaberrian, eta Iruñera ere jaisten da. Herri bakoitzean prozesioan hartzen dute, eta etxe, eliza eta zelaiak bedeinkatzen ditu. Ohitura hori Nafarroako erlijio-tradizio bizienetakoa da.
Bizkaian, Gipuzkoan eta Araban
Euskadin, San Migel parrokia eta ermita askoren titularra da. Oñatiko parrokia nagusia San Migel goiaingeruari eskainia dago, eta Vitoria-Gasteizko San Migel elizak, alde zaharraren hegoaldean, hiriko zaindariaren, Andre Maria Zuriaren, irudia gordetzen du kanpoaldeko hormatxoko batean. Bizkaian, Gipuzkoan eta Araban, mendi askotan dago San Migelen ermita, eta irailaren 29aren inguruan meza eta erromeriak egiten dira haietako askotan.
Espainian ere oso zabaldua dago San Migelen gurtza. Asturiasen, Oviedo ondoan, San Miguel de Lillo eliza aurreerromanikoa dago, IX. mendekoa, UNESCOren Gizateriaren Ondarearen parte, eta Errioxan, Kantabrian eta Gaztelan goiaingeruari eskainitako monasterio eta eliza zahar ugari dago: ehunka herrik daramate haren izena, eta parrokia eta ermita askoren titularra da. Herri askotan, udazkeneko jai nagusiak irailaren 29aren inguruan ospatzen dira, eta haietako batzuek uzta-amaierako azokak ere badituzte.
Herri-jaiak egiten diren tokietan, osagai ohikoak ez dira falta: meza nagusia eta prozesioa, dantzak plazan, txistularien kalejirak, herri-kirolak, pilota-partidak eta herri-bazkariak. Udazkenaren hasieran izanik, San Migel urteko azken jaietako bat da landa-eremuko herri askotan, uzta-garaiaren erdian.
San Migel eta nekazaritza-urtea
Irailaren 29a nekazaritza-egutegian data garrantzitsua izan da mendeetan. Euskal Herrian eta Europako beste leku askotan, San Migel zen nekazaritza-urtearen amaiera: errentak ordaintzeko, lur-kontratuak berritzeko eta morroi eta neskameak kontratatzeko eguna. Abereak mendietatik jaisten hasten ziren garaia ere bada, udako larreak utzi eta neguko tokietara.
Uda luzatzen denean, irailaren amaieran izaten diren egun eguzkitsu eta epelei "veranillo de San Miguel" esaten zaie gaztelaniaz: San Migelen inguruko uda txikia, udazkenaren hasieran.
Irailaren 29a tokiko jaieguna
San Migelen eguna ez da Espainiako jaiegun nazionala, ezta Euskadiko jaiegun orokorra ere. Urtean hamalau jaiegun daude gehienez, eta haietako bi tokikoak dira: udal bakoitzak proposatzen ditu urtero, eta autonomia-erkidegoko lan-agintaritzak onartzen ditu. Euskadin, Eusko Jaurlaritzak argitaratzen du zerrenda Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian (EHAA).
San Migel zaindari duten udalek irailaren 29a aukeratu ohi dute bi jaiegun horietako bat izateko, eta, beraz, egun hori jaieguna da herri batzuetan eta lan-eguna inguruko beste batzuetan. Ikasturtearen hasieran izanik, ikastetxeen egutegian ere eragina izan dezake herri horietan.
Orri honek erakusten du zein udalerrik duten San Migelen eguna tokiko jaieguntzat, eta zein datatan, argitaratutako egutegien arabera.
Bitxikeriak
- Mikel izena, euskaraz oso zabaldua, San Migelen izenetik dator; Migel eta Mikel aldaerak erabiltzen dira, eta Mikel izan da Euskal Herriko gizonezko-izen ohikoenetako bat azken hamarkadetan.
- Mont-Saint-Michel UNESCOren Gizateriaren Ondarea da, eta itsasaldi handienetan itsasoak inguratzen du uhartea.
- Aralarko San Migelen santutegia Nafarroako santutegirik bisitatuenetako bat da, eta 1.200 metro inguruko altueran dago.
- Rafael margolari italiarrak herensugea garaitzen duen San Migel margotu zuen 1518an, eta koadro hori Parisko Louvre museoan dago.
- Ingalaterrako unibertsitate zaharretan, Oxforden eta Cambridgen, udazkeneko ikas-aldiari Michaelmas deitzen zaio, San Migelen jaiaren izenarekin, nekazaritza-urtearen eta ikasturtearen hasiera lotzen zituen ohitura zaharraren arrastoa.
- Goiaingeruen jai bateratuaz gain, Eliza katolikoak urriaren 2an ospatzen ditu Aingeru Zaindariak.