Nor izan zen San Pedro
Simon, gerora Pedro izenez ezaguna, Galileako arrantzalea zen, Betsaidakoa jatorriz eta Kafarnaumen bizi zena, Tiberiadeko itsasoaren ertzean. Ebanjelioen arabera, Jesusek bere anaia Andresekin batera deitu zuen, sareak uzteko eta haren atzetik joateko, "gizakien arrantzale" egingo zituela esanez. Apostoluen zerrendetan beti agertzen da lehena, eta ebanjelioetan Jesusen ikasle hurbilenetako bat da.
Jesusek Kefas izena eman zion, aramieraz "harria" esan nahi duena; grezieraz Petros, eta hortik dator Pedro izena. Mateoren ebanjelioak jasotzen ditu Jesusen hitzak: "Zu Pedro zara, eta harri honen gainean eraikiko dut nire Eliza", eta zeruko erreinuaren giltzak emango zizkiola. Hitz horietan oinarritzen da Eliza katolikoak aita santuari aitortzen dion lehentasuna, Pedroren ondorengo baita.
Ebanjelioek Pedroren ahuleziak ere kontatzen dituzte: Jesus atxilotu zutenean, hiru aldiz ukatu zuen ezagutzen zuela, oilarrak jo aurretik. Berpizkundearen ondoren, ordea, Jerusalemgo lehen kristau-elkartearen buru izan zen, eta Apostoluen Eginak liburuak haren predikazioa eta bidaiak jasotzen ditu.
Itun Berrian Pedrori egotzitako bi gutun daude, eta tradizio zahar batek dio Markoren ebanjelioak Pedroren oroitzapenak jasotzen dituela: Marko haren laguna eta interpretea izan zela kontatzen zuen II. mendeko Papias apezpikuak. Apostoluen Eginetan, Pedrok Pentekosteko lehen predikazioa egiten du Jerusalemen, eta gero Jopen eta Zesarean ibiltzen da, lehen jentil kristauak elkartera onartuz. Jerusalemgo batzarrean ere parte hartu zuen, Paulo eta beste apostolu batzuekin, jentilek legearen arauak bete behar zituzten ala ez erabakitzeko.
Erromako martiria eta ekainaren 29a
Tradizioaren arabera, Pedro Erroman hil zen martiri, Neron enperadorearen garaian, 64. urtearen inguruko jazarpenean. Kontakizun zaharren arabera, gurutzean hil zuten, eta bere eskariz buruz behera, Jesusen moduan hiltzeko duin ez zela uste baitzuen. Vatikanoko muinoan lurperatu zuten, eta haren hilobiaren gainean eraiki zen Konstantinoren garaiko basilika, gerora gaur egungo San Pedro basilikak ordezkatua.
Ekainaren 29an, Eliza katolikoak San Pedro eta San Paulo ospatzen ditu elkarrekin, Erromako Elizaren bi zutabe gisa. Jai hori oso zaharra da: III. mendean jada ospatzen zen Erroman egun horretan. Horregatik, herri askotan "San Pedro eta San Paulo" esaten zaio, nahiz eta herri-jaietan Pedroren izena nagusitzen den.
Paulo, Tarsoko juduak, ez zuen Jesus ezagutu bere bizitzan: kristauen jazarlea izan zen, eta Damaskorako bidean bihotz-aldaketa izan ondoren, jentilen apostolu bihurtu zen. Mediterraneoan zehar egindako bidaietan elkarte kristau ugari sortu zituen, eta haren gutunak Itun Berriaren zati handi bat dira. Tradizioaren arabera, Erroman hil zen hura ere martiri, ezpataz lepoa moztuta, erromatar herritarra zelako. Pedro eta Paulo, beraz, kristau-elkartearen bi aurpegi dira: Pedro, Jerusalemgo lehen elkartearen burua; Paulo, mundu zabalera eraman zuen misiolaria.
Ikonografia
San Pedro gizon heldu, bizar labur eta ile kizkurrarekin irudikatu ohi da, eta haren ikurrik ezagunena giltzak dira: zeruko erreinuaren giltzak, askotan bi, bata urrezkoa eta bestea zilarrezkoa. Batzuetan, oilarra agertzen da haren ondoan, ukazioaren oroigarri, edo buruz beherako gurutzea, martiriaren ikur. Arrantzale izan zenez, txalupa eta sareak ere agertzen dira zenbait irudikapenetan.
San Pedro, arrantzaleen zaindaria
Arrantzale izan zelako, San Pedro arrantzaleen zaindaria da kristau-tradizioan, eta Euskal Herriko kostaldean bereziki errotua dago debozio hori. Mendeetan zehar, kostaldeko herrietako arrantzaleak kofradietan antolatu ziren: elkarte horiek arrantza-jarduera arautzen zuten, itsasoan hildakoen familiak laguntzen zituzten eta jai erlijiosoak antolatzen zituzten. Kofradia askok San Pedroren izena hartu zuten, eta gaur egun ere zenbait arrantzale-kofradiak San Pedro kofradia izena dute.
Gaur egun ere, Euskadiko portu askotan arrantzaleen kofradiak bizirik daude, eta arrain-lonjak, ontziak eta arrantza-jarduera kudeatzen dituzte. Kofradien jaia, beraz, herriko jai nagusietako bat bihurtu zen portu askotan. Ekainaren 29aren inguruan, santuaren irudia prozesioan ateratzen da portura, itsasoa bedeinkatzen da, eta arrantzaleak eta haien familiak elkartzen dira meza eta bazkari batean.
Nola ospatzen da San Pedro Euskal Herrian
Lekeitioko Kaxarranka
Lekeition, Bizkaiko kostaldean, San Pedro jaiak ekainaren amaieran ospatzen dira, eta ekainaren 29a dute egun handia. Jai horietako ekitaldirik ezagunena Kaxarranka da: dantzari bat kutxa baten gainean dantzatzen da, eta kutxa arrantzaleek eramaten dute sorbaldetan. Dantza hori bakarra da Euskal Herrian. Lehenik portuan dantzatzen da, San Pedroren irudiaren azpian, eta gero herriko kaleetan zehar, arrantzaleen kofradiaren buruaren etxearen aurretik ere igarota.
Kaxarrankarekin batera, Kilin-kala izeneko erritua egiten da goizeko prozesioaren ondoren: santuaren irudia itsasora botatzeko keinua egiten da, arrantza ona eskatzeko. Bi ohiturek erakusten dute nola elkartzen diren Euskal Herriko kostaldean debozio erlijiosoa eta itsasoari lotutako bizimodua.
Zumaia eta beste herri batzuk
Zumaian, Gipuzkoan, San Pedro da herriko zaindaria, eta haren eguna da herriko jai nagusia, su artifizialekin, kontzertuekin eta egitarau zabalarekin. Herriko eliza nagusia, San Pedro eliza gotikoa, itsasadarraren ondoan dago. Bilbon, Deustuko auzoak San Pedro du zaindari, eta auzoko jaiak ekainaren 29aren inguruan ospatzen dira.
Barnealdeko herri askotan ere San Pedro da zaindaria edo parrokiaren titularra, eta egun horretan meza, prozesioa eta herri-jaiak izaten dira: dantzak, herri-kirolak, pilota-partidak eta erromeriak. Ekainaren amaieran izanik, San Joanen ondoren dator, eta udako jai-sasoiaren hasiera adierazten du Euskal Herriko herri askotan.
Espainian
Espainiako beste leku batzuetan ere San Pedro jai handia da. Burgosen, San Pedro eta San Paulo jaiak hiriko jai nagusiak dira, ekainaren amaieran; Zamoran eta beste zenbait hiritan ere ekainaren 29aren inguruan ospatzen dira jai nagusiak. Kostaldeko herrietan, Galiziatik Mediterraneora, arrantzaleen jaiak ospatzen dira egun horretan.
Ekainaren 29a tokiko jaieguna
Espainiako lan-egutegian, ekainaren 29a ez da estatuko jaieguna. Urtean hamalau jaiegun daude gehienez, eta haietako bi tokikoak dira: udal bakoitzak proposatzen ditu urtero, eta autonomia-erkidegoko lan-agintaritzak onartzen ditu. Euskadin, Eusko Jaurlaritzak argitaratzen du zerrenda Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian (EHAA).
San Pedro zaindari duten udal askok aukeratzen dute ekainaren 29a bi jaiegun horietako bat izateko. Horregatik, egun hori jaieguna da herri batzuetan eta lan-eguna inguruko beste batzuetan, nahiz eta jai nagusiak egun berean izan. Ekainaren 29a ostiral edo astelehenarekin bat datorrenean, asteburu luzea sortzen da herri horietan.
Orri honek erakusten du zein udalerrik duten San Pedroren eguna tokiko jaieguntzat, eta zein datatan, argitaratutako egutegien arabera.
Bitxikeriak
- Pedro izena "harria" hitzetik dator, eta euskarazko tradizioan Done Petri edo Pedro deitu izan zaio santuari; Done Petri izena toponimian ere agertzen da.
- Aita santuek darabilten "arrantzalearen eraztuna" San Pedrori dagokio: aita santu bakoitzak berea du, eta hil ondoren baliogabetu egiten da.
- Vatikanoko San Pedro basilikaren azpian, indusketa arkeologikoek XX. mendean aurkitu zuten Pedroren hilobitzat jotzen den tokia.
- Ekainaren 29a jaieguna da Italian, Erroman, hiriko zaindarien eguna delako.