Nor izan zen San Prudentzio
San Prudentzio Arabako zaindaria da, eta Euskal Herriko santu zaharrenetakoa bere tradizioari dagokionez. Ez dakigu zehatz noiz bizi izan zen: hagiografiek Antzinate berantiarrean edo Goi Erdi Aroan kokatzen dute, baina datuak ez dira ziurrak, eta haren bizitzaz dakiguna, batez ere, tradizioak eta geroko kontakizunek jaso dute.
Tradizioaren arabera, Armentian jaio zen, gaur egun Vitoria-Gasteizko auzo den herrixkan. Gaztetan etxea utzi eta ermitau-bizitza aukeratu zuen, eta Soriako lurretara joan zen, Duero ibaiaren ondoan bizi zen San Saturio ermitauaren ikasle izatera. Han eman zituen urte batzuk otoitzean eta bakardadean. Gerora apaiz egin zen, eta, azkenik, Tarazonako apezpiku izendatu zuten. Kontakizunek diotenez, Osman hil zen, eta haren gorpuzkiak Errioxara eraman zituzten, Clavijo inguruko Laturce mendira, han sortu zen San Prudentzio monasterioa. Monasterio hori Erdi Aroan oso garrantzitsua izan zen, eta gaur egun hondakinak baino ez dira gelditzen. Horrela, San Prudentzioren oroimena hiru lurraldetan dago errotuta: Araban, jaioterri gisa; Sorian, ermitau-bizitzaren leku gisa; eta Errioxan, gorpuzkien toki gisa.
Tradizioak santuaren bertuteak ere nabarmentzen ditu: apaltasuna, otoitza eta bakegile-lana. Kontakizunen arabera, apezpiku zela, Tarazonako elizbarrutiko gatazkak bakean konpontzen saiatu zen, eta bake-bidaia batean hil zen, Osmara joanda. Horregatik, bakearen eta adiskidetzearen santu gisa ere aurkeztu izan da.
Irudietan apezpiku-jantziekin agertzen da: mitra buruan, makila eskuan eta kapa liturgikoa soinean. Arabako herrietako eliza eta ermitetan ohikoa da haren irudia, eta Armentiako basilikan dago debozioaren erdigunea.
Armentia eta Arabako elizbarrutia
Armentia ez da edozein toki Arabako historian. Erdi Aroan, Arabako elizbarrutiaren egoitza izan zen, eta Armentiako apezpikuek gidatu zuten lurraldeko Eliza XI. mendearen amaiera arte. 1087an, elizbarrutia Calahorrakoan sartu zen, eta Armentiak bere apezpiku-egoitza galdu zuen. Ia zortzi mendez, Araba Calahorrako elizbarrutiaren parte izan zen, harik eta XIX. mendearen erdialdean Gasteizko elizbarrutia sortu zen arte.
Garai hartako katedral zaharraren lekuan, San Prudentzioren basilika dago gaur egun, XII. mendeko eraikin erromanikoa, geroago berritua. Atariko eta barruko eskulturak Arabako erromanikoaren adibiderik garrantzitsuenetakoak dira: Kristoren hilobi hutsa, Jaunaren Kordero mistikoa eta ebanjelariak, besteak beste. Basilika horrek, beraz, bi zentzu ditu arabarrentzat: santuaren jaioterria eta lurraldearen Eliza-historiaren lekukoa.
San Prudentzio, Arabako zaindaria
Arabako San Prudentzioren jaiak aspaldikoak dira: XV. mendean jasota daude jada, eta XVII. mendearen erdialdean izendatu zuten santua, ofizialki, Arabako zaindari. Ordutik, apirilaren 28a lurralde osoaren jai nagusia da, eta Arabako erakundeek, Batzar Nagusiek eta Foru Aldundiak, parte hartze nabarmena dute ospakizunetan.
Vitoria-Gasteizek bere zaindaria du, Andre Maria Zuria, abuztuko jaiekin; San Prudentzio, berriz, Araba osoaren zaindaria da. Hori dela eta, apirilaren 28ko ospakizunetan hiriko eta lurraldeko erakundeak elkartzen dira, eta herritar asko ingurune hurbileko herrietatik etortzen dira Armentiara.
Nola ospatzen da San Prudentzio Araban
Erretreta, bezperako gauean
Jaiaren hasiera apirilaren 27ko gauean izaten da, Vitoria-Gasteizen. Erretreta da hasierako seinalea: udal-bandak eta danbor-taldeek hiriko alde zaharrean barrena desfilatzen dute, eta herritarrek kalera irteten dira haiek entzutera. Erretretarekin batera, danbor-hotsa entzuten da alde zaharreko kaleetan: elkarte gastronomikoetako eta kultur taldeetako kideek desfilatzen dute, danborrak joz. XIX. mendetik dago lotuta erretreta apirilaren 27arekin, eta hiriarentzat udaberriko lehen jai handiaren hasiera da.
Armentiako erromeria
Apirilaren 28an, jende ugari joaten da Armentiara, oinez askok. Goizean meza nagusia egiten da basilikan, erakundeetako ordezkariekin, eta ondoren santuaren irudia prozesioan ateratzen da. Ekitaldi ofizialen artean, Arabako dantzariek dantza tradizionalak eskaintzen dituzte, eta txistulariek eta gaiteroek giroa jartzen dute.
Erromeriaren ondoren, Armentiako zelaietan bazkaltzen dute familia eta lagun-taldeek, eta jaia arratsaldera arte luzatzen da musika eta dantzarekin. XX. mendearen bigarren erdira arte ekitaldi nagusiak Vitoria-Gasteizen egiten ziren batez ere; 1960ko hamarkadatik aurrera, Armentiara aldatu ziren, eta horrek indartu egin zuen erromeriaren izaera.
Barraskiloak eta perretxikoak
San Prudentzioko plater tradizionalak barraskiloak eta perretxikoak dira. Barraskiloak saltsa gorrian prestatzen dira, tomate eta piperrarekin, eta perretxikoak, udaberriko onddo usaintsuak, arrautza nahasian edo zartaginean. Ohitura horren jatorria ez dago argi, baina apirilaren amaieran bi jakiak erraz aurkitzen dira Arabako landetan, eta horrek azal dezake lotura. Perretxikoa, zientzian Calocybe gambosa izenez ezaguna, udaberriko onddo bat da, apirilaren amaieran eta maiatzean ateratzen dena Arabako larre eta sasietan; gaztelaniaz "seta de San Jorge" ere deitzen zaio, apirilaren 23aren inguruan agertzen hasten delako. Prezio handia izan ohi du egun horietan, eta perretxiko-biltzaileek urte osoko itxaronaldia izaten dute sasoi labur horretarako.
Egun horietan, Vitoria-Gasteizko jatetxe, taberna eta elkarte gastronomikoek barraskiloak eta perretxikoak dituzte menuan, eta etxe askotan ere ez da falta.
Arabako herrietan
Arabako herri askotan ere ospatzen da San Prudentzio: meza, prozesioa eta herri-bazkaria izaten dira ohikoenak. Lurraldeko zaindariaren eguna izanik, jaiak udaberriko landa-egutegian ere badu bere tokia: neguaren amaiera eta lan-sasoi berriaren hasiera adierazten ditu.
San Prudentzioren eguna lan-egutegian
Espainiako lan-egutegian, urtean hamalau jaiegun daude gehienez, eta haietako bi tokikoak dira. Udal bakoitzak proposatzen ditu bere bi jaiegunak urtero, eta autonomia-erkidegoko lan-agintaritzak onartzen ditu; Euskadin, Eusko Jaurlaritzak argitaratzen du zerrenda EHAAn. Arabako udal gehienek apirilaren 28a aukeratzen dute bi jaiegun horietako bat izateko, lurraldeko zaindariaren eguna delako.
Horregatik, San Prudentzio Arabako jaieguna dela esan ohi da, baina, lan-egutegiaren aldetik, ez da erkidego osoko jaia: Arabako udalerrietako tokiko jaieguna da, udal bakoitzaren erabakiz. Bizkaian eta Gipuzkoan, aldiz, apirilaren 28a lan-eguna izan ohi da.
Apirilaren 28a astegunean erortzen denean, asteburuarekin lotuta zubi bat sor daiteke, eta Pazkoa berandu denean, Aste Santuaren ondoren dator jaia, udaberriko jaiegunen segida osatuz. Orri honek erakusten ditu San Prudentzio tokiko jaieguntzat duten udalerriak, argitaratutako egutegien arabera.
Bitxikeriak
- Prudentzio izena latinezko prudentia hitzetik dator, zuhurtzia esan nahi duena, eta Kristau-tradizioan lau bertute kardinaletako bat da.
- San Saturio, San Prudentzioren maisua, Soriako zaindaria da, eta haren ermita Duero ibaiaren ondoko haitzean dago.
- San Prudentzio Arabako zaindaria da, eta Estibalizko Andre Maria, berriz, Arabako zaindari emakumezkoa; haren santutegia Vitoria-Gasteiztik hurbil dago, muino baten gainean.
- Vitoria-Gasteizek bere zaindari propioa du, Andre Maria Zuria, eta haren jaiak abuztuaren 4tik 9ra ospatzen dira; San Prudentzio, beraz, hiriko urteko lehen jai handia da.
- Gasteizko elizbarrutia sortu zenean, XIX. mendean, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa hartzen zituen; Bilboko eta Donostiako elizbarrutiak 1949an bereizi ziren.