Que se celebra o Martes de Entroido
O Martes de Entroido é o día grande e derradeiro do Entroido, o tempo de festa que precede a Coresma no calendario cristián. Ao día seguinte, o Mércores de Cinza, comeza a Coresma, corenta días de xaxún e penitencia antes da Semana Santa. O Entroido é, xustamente, a celebración do contrario: a comida abundante, a burla, as máscaras e a inversión por uns días das normas da vida diaria.
A palabra Entroido vén do latín introitus, "entrada": a entrada na Coresma. En Galicia coñécese tamén como Antroido, sobre todo na provincia de Ourense, ou Introido, segundo as comarcas. Fóra de Galicia predomina o nome de Carnaval, que procede do italiano e fai referencia a deixar a carne.
A data do Entroido depende da Pascua, que é móbil. O Martes de Entroido cae sempre 47 días antes do Domingo de Resurrección, polo que pode ir desde o principio de febreiro ata o comezo de marzo. Os días máis sinalados son o Domingo, o Luns e o Martes de Entroido, aínda que en moitos lugares a festa empeza semanas antes.
Orixe e historia do Entroido en Galicia
O Entroido mestura elementos moi antigos. Moitos estudosos relacionan as súas máscaras e os seus ritos con festas de inverno anteriores ao cristianismo, vinculadas co fin do inverno, a fertilidade da terra e o ciclo agrario. O calendario cristián situou esa celebración antes da Coresma, e ao longo dos séculos o Entroido converteuse nunha festa de afastamento temporal da orde social, con sátira, disfraces e comida.
No rural galego, o Entroido foi durante séculos unha das festas máis importantes do ano. Coincidía coa matanza do porco, feita no inverno, e coa abundancia de carne curada nas casas, e por iso a comida ten nel un papel central. Nas aldeas había comparsas de mozos que percorrían as casas, representacións satíricas e xogos que se repetían ano tras ano.
Despois da Guerra Civil, a ditadura franquista prohibiu o Carnaval en toda España. En Galicia, porén, o Entroido sobreviviu en moitas aldeas e vilas, sobre todo no interior de Ourense, onde se seguiu celebrando, con maior ou menor tolerancia das autoridades. Coa chegada da democracia, a festa recuperouse con forza, e hoxe os entroidos ourensáns son referentes en toda Europa.
O Entroido ourensán: Xinzo, Laza, Verín e Viana do Bolo
Xinzo de Limia e as pantallas
Xinzo de Limia celebra o Entroido máis longo de Galicia, que dura cinco semanas. Comeza co Domingo Fareleiro, no que a xente se bota fariña, segue co Domingo Oleiro, no que se arroxan olas de barro con auga, e chega ao Domingo Corredoiro e aos días grandes do Entroido, para rematar co Domingo de Piñata, xa despois do Mércores de Cinza.
O personaxe principal é a pantalla: leva roupa branca, capa vermella, unha máscara característica e chocas, grandes campás, á cintura, e nas mans dúas vexigas de animal infladas coas que golpea o chan ou amedrenta a quen non vai disfrazado. As pantallas corren polas rúas da vila facendo soar as chocas. O Entroido de Xinzo de Limia foi declarado Festa de Interese Turístico Internacional en 2019.
Laza e os peliqueiros
En Laza, o protagonista é o peliqueiro, que leva unha máscara de madeira cun sorriso fixo, unha alta mitra pintada con figuras de animais, unha chaqueta e un calzón adornados, e chocas pesadas presas á cintura. Os peliqueiros saen polas rúas o Domingo de Entroido e corren pola vila facendo soar as chocas e cun látego na man, e ninguén debe responder aos seus golpes.
O Luns de Entroido celébrase a farrapada, na que os veciños se botan trapos mollados en barro, e pola tarde chega a Morena, unha figura cunha cabeza de vaca de madeira, e o lanzamento das formigas: formigas vivas mesturadas con terra que se lanzan sobre a xente. O Martes de Entroido lese o Testamento do Burro, un texto satírico que repasa os sucesos do ano na vila. O Entroido de Laza é Festa de Interese Turístico de Galicia.
Verín e os cigarróns
En Verín, a figura central é o cigarrón, parente próximo do peliqueiro: máscara de madeira, mitra pintada, chaqueta curta e pantalón adornados, chocas á cintura e látego na man. Os cigarróns saen polas rúas do centro da vila nos días grandes do Entroido, e a festa ten tamén o Xoves de Compadres e o Xoves de Comadres nas semanas anteriores. O Entroido de Verín foi declarado Festa de Interese Turístico Nacional en 2009.
Viana do Bolo
En Viana do Bolo, o Entroido ten como personaxes os boteiros, que levan máscaras e tocados con cintas de cores e saltan con longas varas, e os folións, grupos que percorren as rúas tocando bombos e tambores, sobre todo pola noite. O Domingo de Entroido celébrase a Festa da Androlla, embutido de porco típico da comarca, que se come con cachelos.
Comidas e costumes do Entroido galego
A comida é unha parte esencial do Entroido en Galicia. Son pratos típicos o cocido, a cachucha, ou cabeza de porco, a androlla, o lacón e o chourizo, todos ligados á matanza. Os doces do Entroido son as filloas, as orellas e os freixós, feitos con fariña, ovos, leite e manteiga ou unto, que se preparan nestes días en case todas as casas.
Ademais dos grandes entroidos de Ourense, en moitos lugares de Galicia hai comparsas, desfiles e concursos de disfraces, e algúns entroidos rurais conservan figuras propias, como os follateiros de Manzaneda ou os xenerais do Ulla. O Mércores de Cinza, en moitas vilas faise o Enterro da Sardiña, un funeral burlesco que pecha a festa.
O Martes de Entroido no calendario laboral
O Martes de Entroido non é festa nacional nin, en xeral, autonómica en Galicia. No calendario laboral español hai como máximo catorce festas ao ano: nacionais, autonómicas e dúas locais. Cada concello propón cada ano as súas dúas festas locais, e a autoridade laboral da Xunta apróbaas e publícaas no Diario Oficial de Galicia.
En Galicia, moitos concellos escollen o Martes de Entroido como unha das súas dúas festas locais, polo arraigo da festa. Noutros lugares é un día laborable, aínda que os colexios adoitan ter vacacións neses días segundo o calendario escolar. Como a data depende da Pascua, o día cambia cada ano e sempre cae en martes, o que permite unir o Luns de Entroido e facer unha ponte.
Esta páxina mostra que concellos teñen o Martes de Entroido como festa local e en que data, segundo os calendarios publicados.
Curiosidades
- As máscaras de peliqueiros e cigarróns fanse tradicionalmente en madeira e pásanse de xeración en xeración nas familias.
- As chocas dos peliqueiros e cigarróns poden pesar varios quilos, e o seu son anuncia a súa chegada desde lonxe.
- Laza, Verín e Xinzo de Limia forman o chamado triángulo máxico do Entroido ourensán.
- O Mércores de Cinza, primeiro día da Coresma, é laborable, e o seu nome lembra a cinza que se impón na fronte dos fieis nas igrexas.