Nor izan zen Santiago Apostolua
Santiago, Zebedeoren semea eta Joan ebanjelariaren anaia, Jesusen hamabi apostoluetako bat izan zen. Ebanjelioen arabera, Galileako arrantzalea zen, eta Jesusek bere lehen ikasleen artean deitu zuen. Pedro eta Joanekin batera, Jesusen hurbileko taldea osatu zuen: Jesusen antzaldaketan eta Getsemaniko otoitzean egon zirenak. Beste Santiago apostolu batetik bereizteko, "Santiago Nagusia" deitu izan zaio.
Apostoluen Eginak liburuak kontatzen duenez, Herodes Agripa I.a erregeak ezpataz hilarazi zuen Jerusalemen, 44. urtearen inguruan; apostoluen artean martiri hil zen lehena izan zen, beraz. Kristau-tradizio batek dio Santiagok Hispanian predikatu zuela Jerusalemera itzuli baino lehen, eta, hil ondoren, bere ikasleek haren gorpua Galiziara ekarri zutela itsasoz. Tradizio horrek ez du Bibliako oinarririk, baina Erdi Aroan oso hedatuta zegoen, eta Europako erromesaldi handienetako baten jatorria izan zen.
Euskaraz, Santiago apostoluari "Done Jakue" edo "Jakue Deuna" ere esaten zaio, eta Santiagoko bideari "Done Jakue bidea". Egunaren izen ofiziala, egutegi ofizialetan, "Santiago Apostolua" da.
Hilobiaren aurkikuntzatik Espainiako zaindaritzara
IX. mendearen lehen erdian, tradizioaren arabera, Paio izeneko ermitau batek argi bitxiak ikusi zituen Galiziako baso batean, eta Iria Flaviako Teodomiro gotzainak han aurkitutako hilobia apostoluarena zela adierazi zuen. Asturiasko Alfontso II.a erregeak eliza bat eraiki zuen bertan, eta toki horren inguruan sortu zen Santiago de Compostela hiria.
Hilobiak berehala erakarri zituen erromesak Europa osotik, eta Santiago Erroma eta Jerusalemekin batera kristautasunaren hiru erromesaldi-leku nagusietako bat bihurtu zen. Erdi Aroan, apostolua Iberiar Penintsulako kristau-erresumen zaindari gisa hartu zen, eta Clavijoko guduaren kondairak, 844koa omen, Santiago zaldun gisa agertu zela kontatzen zuen. Kondaira horrek historiaren oinarririk ez badu ere, Santiagoren irudia gerlari gisa zabaldu zuen artean eta herri-tradizioan.
Santiago Espainiako zaindaria da, eta uztailaren 25a, aldi berean, Galiziako Egun Nazionala da, Galiziako erakundeek ospatzen dutena.
Done Jakue bidea Euskal Herrian
Frantziako bidea Nafarroan barrena
Done Jakue bidearen ibilbiderik ezagunena, Frantziako bidea, Euskal Herritik sartzen da Iberiar Penintsulara. Erromes askok Donibane Garazin hasten dute ibilbidea, Ipar Euskal Herrian, eta Pirinioak zeharkatzen dituzte Orreagaraino. Handik, bideak Nafarroa zeharkatzen du: Zubiri, Iruñea, Gares, Lizarra eta Viana, besteak beste. Garesen, Frantziako bideak Aragoiko bidearekin bat egiten du, Somportetik datorrenarekin, eta herriko erdi aroko zubia bidearen ikur ezagunenetako bat da.
Ipar Euskal Herritik beste bide batzuk ere badaude: Baztango bidea, Baionatik Baztan ibarrera eta Iruñera doana, Erdi Aroko erromesen ibilbide zaharra, eta kostaldeko bidea, Baionatik Irunera. Donibane Garazi, Frantziako bideko azken herria Pirinioak zeharkatu aurretik, erromesen harrera-gune garrantzitsua da, eta urtean zehar milaka erromes igarotzen dira bertatik.
Iparraldeko bideak
Euskadik bi ibilbide nagusi ditu. Kostaldeko bidea, edo Iparraldeko bidea, Irunen hasten da, eta Donostia, Zarautz, Getaria, Deba, Markina, Gernika eta Bilbo igarotzen ditu, Kantabriarantz jarraitu baino lehen. Barnealdeko euskal bidea, berriz, Irunetik Tolosara eta San Adrian tuneletik Arabako Lautadara doa, Agurain eta Gasteiz zeharkatuz, Frantziako bidearekin bat egin arte.
UNESCOk 1993an izendatu zuen Gizateriaren Ondare Frantziako bidea, eta 2015ean izendapena Iparraldeko bideetara zabaldu zuen, Euskadiko kostaldeko eta barnealdeko ibilbideak barne. Aurretik, 1987an, Europako Kontseiluak Europako lehen Ibilbide Kultural izendatu zuen Done Jakue bidea.
Erromesen ikurrak
Maskorra, itsasoko bieira, da erromesaren ikurra: Erdi Aroan, Galiziako kostaldetik ekartzen zuten erromesek, Santiagora iritsi zirela frogatzeko. Gaur egun, bideko seinaleetan maskorra eta gezi horiak ageri dira, eta erromesek "kredentziala" eramaten dute, bideko aterpetxeetan zigilatzeko. Santiagora iristean, gutxienez azken ehun kilometroak oinez egin dituztenek "Compostela" agiria jaso dezakete.
Bideko ondarea Nafarroan eta Euskadin
Done Jakue bideak ondare aberatsa utzi du Euskal Herrian. Orreagan, Pirinioen hegoaldean, erromesen ospitale eta kolegiata zaharrak daude, Erdi Arotik erromesei harrera egiteko eraikiak. Iruñean, erromesak Magdalenako zubitik eta Frantziako atetik sartzen dira hiri zaharrera, eta Lizarra erromesen hiri gisa sortu eta hazi zen Erdi Aroan. Garesetik hurbil, Eunateko Santa Maria eliza erromanikoa dago, oinplano oktogonalekoa, bideko eraikin bereziena askoren iritziz.
Euskadiko kostaldeko bidean, Ziortzako kolegiata, Bolibar inguruan, da bideko geldialdi ezagunetako bat, eta Gernikak, Bilbok eta Portugaletek ere badute erromesen joan-etorriaren arrastoa. Barnealdeko bidean, San Adrian tunela, Aizkorriko mendilerroan, Erdi Aroko pasabide naturala zen Gipuzkoaren eta Arabaren artean, eta erromes eta merkatari asko igarotzen ziren bertatik.
Calixtinus kodexa eta euskara
XII. mendean idatzitako Calixtinus kodexak, Santiagoko erromesentzako gida gisa ezagutzen den bosgarren liburuan, bidean zehar aurkitzen ziren herri eta hizkuntzak deskribatzen ditu. Testu horretan, euskaldunei eta nafarrei buruzko deskribapen luze bat dago, eta euskarazko hitz-zerrenda labur bat ere bai: ogia, ardoa, ura, Jainkoa eta beste zenbait hitz. Zerrenda hori euskararen testigantza idatzi zaharrenetako bat da, eta hizkuntzalarientzat iturri baliotsua.
Nola ospatzen den uztailaren 25a
Santiago de Compostelan, uztailaren 25a urteko egun nagusia da. Katedralean meza solemnea egiten da, eta apostoluari "Eskaintza Nazionala" egiten zaio, Espainiako Koroaren izenean. Botafumeiroa, katedraleko intsentsu-ontzi erraldoia, kulunkatzen da ospakizun nagusietan. Aurreko gauean, apostoluaren bezperako su artifizialek katedralaren aurrealdea argitzen dute Obradoiro plazan.
Uztailaren 25a igandez erortzen den urteak Urte Santu Jakobearrak dira, Jubileo urteak: Kalisto II.a aita santuari egozten zaio pribilegio hori, XII. mendean. Urte horietan, erromes-kopurua nabarmen handitzen da, eta Barkamenaren Atea irekitzen da katedralean.
Euskal Herrian, Santiago zaindari duten herri eta auzoek beren jaiak ospatzen dituzte uztailaren 25aren inguruan, eta Done Jakue bideko herrietan erromesen joan-etorria bizienetakoa izaten da garai horretan.
Uztailaren 25a lan-egutegian
Santiago Apostolua 1983ko Errege Dekretu 2001/1983an jasotako jai nazionalen artean dago, San Joserekin batera, baina autonomia-erkidegoek ordez dezaketen jaietako bat da. Langileen Estatutuaren 37.2 artikuluak erkidegoei aukera ematen die beren tradizioko jaiak ezartzeko, Estatuko zenbait jai ordeztuz, urteko hamalau jaiegunen mugaren barruan.
Hori dela eta, uztailaren 25a jaieguna da erkidego batzuetan eta lanegun arrunta beste batzuetan, eta urtetik urtera alda daiteke. Euskadin, Santiago eguna maiz agertu da lan-egutegian; Nafarroan, aldiz, ez da ohikoa izan. Urte bakoitzeko egutegi zehatza BOEn eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da: Euskadin, EHAAn, eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean.
Uztailaren 25a igandez erortzen denean, jaiegun hori ez da automatikoki astelehenera eramaten: erkidego bakoitzak erabakitzen du lekualdatu ala beste jai batekin ordeztu.
Bitxikeriak
- Santiago Apostoluaren irudi ohikoenetan, erromes-jantziekin agertzen da: kapela zabala, makila, kalabaza eta maskorra.
- Galizian "Santiago" izena da, Katalunian "Sant Jaume", eta Euskal Herrian "Done Jakue" edo "Santiago"; izen horretatik datoz "Jakue", "Jakes" eta "Jaime" bezalako izenak.
- Done Jakue bidearen ibilbideak Euskal Herrian zehar dauden ospitale, aterpetxe eta eliza askoren jatorria dira, Erdi Arotik erromesei harrera egiteko eraikiak.