Santu Guztien eguna eta Arimen eguna
Azaroaren 1ean, Eliza katolikoak santu guztien jaia ospatzen du: Elizak ofizialki kanonizatu dituen santuak ez ezik, izenik gabeko guztiak ere, kristau-fedearen arabera Jainkoaren ondoan dauden guztiak. Kristau-tradizioak "santuen elkartea" deitzen dio bizirik daudenen eta hil direnen arteko loturari, eta jai honek lotura hori nabarmentzen du.
Biharamunean, azaroaren 2an, Arimen eguna ospatzen da, hildako fededun guztien oroimena. Bi egunak elkarren ondoan daudenez, gizarte-bizitzan bat eginda bizi dira: azaroaren 1a da, jaieguna izanik, familiek hilerrietara joateko aukeratzen duten eguna, nahiz eta liturgian hildakoen oroitzapena biharamunekoa izan. Horrela, Santu Guztien eguna hildakoen eguna ere bihurtu da herri-tradizioan.
Egunaren izaera ez da tristea bakarrik. Kristauentzat, santuen jaia itxaropenaren jaia da, heriotza ez dela azkena aldarrikatzen baitu. Familientzat, berriz, maite zituztenak gogoratzeko eta familia biltzeko unea da, askotan herrira bidaiatuz.
Jaiaren jatorria
Lehen mendeetan, kristauek martiriak omentzen zituzten, bakoitza bere heriotzaren urteurrenean. Martiriak hainbeste izanik, Ekialdeko elizek egun bat eskaini zieten guztiei batera. Erroman, Bonifazio IV.a aita santuak, 609. edo 610. urtean, Panteoia, jainko erromatar guztien tenplu zaharra, Andre Mariari eta martiri guztiei eskaini zien.
VIII. mendean, Gregorio III.a aita santuak kapera bat eskaini zien santu guztiei San Pedroko basilikan, azaroaren 1ean, eta IX. mendean, Gregorio IV.ak jaia Eliza osora hedatu zuen. Arimen eguna, berriz, geroago sortu zen: X. mendearen amaieran, Clunyko Odilon abadeak bere monasterioetan ezarri zuen azaroaren 2a hildako guztien alde otoitz egiteko eguna, eta ohitura hori Mendebaldeko Eliza osora zabaldu zen Erdi Aroan.
Ekialdeko elizek, aldiz, ez dute Santu Guztien jaia azaroan ospatzen: Mendekoste ondorengo lehen igandean ospatzen dute, tradizio zaharrenari jarraituz. Mendebaldean azaroaren 1a finkatu zenean, data horrek Europako egutegian errotu zuen jaia, eta mendeen poderioz herri-ohitura ugari sortu ziren haren inguruan.
Zenbait historialarik azaroaren hasieraren eta Europako herri zaharren udazkeneko ospakizunen arteko lotura aipatu dute, zelten Samhain jaiarena bereziki, baina lotura horren nolakotasuna eztabaidagai da oraindik.
Hildakoen oroimena Euskal Herrian
Hilerriak eta loreak
Azaroaren 1eko ohiturarik hedatuena hilerrietara joatea da: familiek hilobiak garbitu eta apaintzen dituzte, loreak eramaten dituzte (krisantemoak bereziki, garai horretan loratzen baitira), eta otoitz egiten dute edo isilik egoten dira hildakoen ondoan. Aurreko egunetan, hilerriek ordutegi berezia izaten dute, eta lore-dendek urteko salmenta handienetako bat egiten dute. Euskal Herriko herri askotan, meza bat egiten da hilerrian bertan edo elizan, hildakoen alde.
Etxea eta hilobia: euskal tradizioa
Euskal tradizioan, etxeak eta haren hildakoek lotura estua izan dute. Etnografoek dokumentatu dutenez, garai batean, etxe bakoitzak bere "sepultura" zuen elizaren zoruan, hildakoen hilobiaren irudi sinbolikoa, eta etxeko andreak bertan esertzen ziren mezetan, argia eta eskaintzak eramanez. Argizaiola zen ohitura horren ikur ezagunena: zurezko ohol landua, argizari-bildumarekin inguratua, hildakoen omenez elizan pizten zena. Gaur egun, museoetan eta etnografia-bildumetan ikus daitezke argizaiolak, eta ohitura bera desagertu egin da leku gehienetan.
Arimen gauean, azaroaren 1etik 2ra, herri askotan kanpaiak jotzen ziren hildakoen alde, eta etxeetan argiak pizten ziren arimei bidea erakusteko, tradizioak zioenez.
Hilbidea eta ogi-eskaintzak
Euskal etnografiak jaso dituen ohituren artean, hilbidea da ezagunenetako bat: etxetik elizara edo hilerrira hildakoa eramateko bide jakina, herri batzuetan erabilera horretarako bakarrik erabiltzen zena. Etxeak hildakoarekiko betebeharrak zituen, eta etxeko andreak ogia eta argizaria eskaintzen zituen elizan, urteurrenetan eta hildakoen egunetan. Ohitura horiek gehienak galdu dira, baina Santu Guztien eta Arimen egunetako bisitak haien jarraipen gisa uler daitezke: hildakoak etxearen eta familiaren parte izaten jarraitzen dute.
Gaztainak eta gozoak
Azaroaren hasiera gaztainen garaia da, eta Euskal Herriko hirietako kaleetan gaztaina erreak saltzen dituzten postuak agertzen dira udazkenean. Etxeetan ere ohikoa da gaztainak erretzea egun horien inguruan. Gozotegietan, "santu-hezurrak" (mazapanezko gozoki luzanga, barrutik beteak) eta haize-buñueloak dira garai horretako gozoki ezagunenak Espainia osoan, eta Euskal Herrian ere oso hedatuta daude.
Don Juan Tenorio eta Halloween
Espainiako hainbat antzokitan, José Zorrillaren "Don Juan Tenorio" antzezlana (1844) antzezteko ohitura dago azaroaren hasieran, obraren zati bat Arimen gauean gertatzen baita. Azken hamarkadetan, bestalde, urriaren 31ko Halloween ospakizuna zabaldu da, Estatu Batuen eraginez, eta haurrentzako mozorro-festak eta jaiak ohikoak dira orain ikastetxeetan eta auzoetan, tradizio zaharragoekin batera.
Liturgia eta ohitura berriak
Liturgia: zoriontasunen eguna
Santu Guztien meza nagusian, Mateoren ebanjelioko zoriontasunak irakurtzen dira: "Zorionekoak espirituz behartsuak", "Zorionekoak negar egiten dutenak" eta gainerakoak. Testu horrek jaiaren muina laburbiltzen du kristauentzat: santutasuna ez da gutxi batzuen kontua, bizitza zuzen eta eskuzabal bat egin duten guztiena baizik. Arimen egunean, berriz, hildakoen alde otoitz egiten da, eta Benedikto XV.a aita santuak 1915ean emandako baimenari esker, apaizek hiru meza ospa ditzakete egun horretan, Lehen Mundu Gerrako hildako ugariak gogoan.
Ohitura aldaketak
Hildakoen oroimenaren moduak aldatu egin dira azken hamarkadetan. Errausketa gero eta ohikoagoa da, eta familia askok errautsak kolunbarioetan gordetzen dituzte edo naturan barreiatzen dituzte; horrek hilerrien bisita aldatu du, baina ez du desagertu. Hiri handietan, udalek eta garraio-enpresek zerbitzu bereziak antolatzen dituzte azaroaren 1ean, hirigunetik urrun dauden hilerrietara iristeko. Herri txikietan, berriz, egun horretan elkartzen dira oraindik herritik kanpo bizi diren familiak, eta hilerriko bisitak bazkari batekin amaitzen dira askotan.
Europako beste ohitura batzuk
Europako herrialde katoliko askotan, azaroaren 1a jaieguna da, eta hilerrien bisita ohitura nagusia. Polonian, adibidez, milaka kandela pizten dira hilobien gainean, eta gauez argiz betetako hilerriak irudi ezaguna dira. Italian eta Frantzian ere, krisantemoak eta familia-bisitak dira egunaren ezaugarri. Herrialde protestanteetan, berriz, Santu Guztien jaiak garrantzi txikiagoa du, eta hildakoen oroimena beste egun batzuetan egiten da.
Azaroaren 1a lan-egutegian
Santu Guztien eguna Espainiako jai nazionalen artean dago, 1983ko Errege Dekretu 2001/1983ak jasotzen dituen jai erlijiosoetako bat bezala, 1979an Espainiaren eta Egoitza Santuaren artean sinatutako akordioaren ondorioz. Ez da Langileen Estatutuaren lau jai ukiezinetako bat, baina praktikan autonomia-erkidego guztiek mantentzen dute jaieguntzat.
Azaroaren 1a igandez erortzen denean, autonomia-erkidegoek erabakitzen dute jaia azaroaren 2ra, astelehenera, eraman ala igandez galdutako eguna beste jai propio batekin ordeztu. Hori dela eta, urte horietan, erkidego batzuetan azaroaren 2a izaten da jaieguna, eta beste batzuetan ez. Azaroaren 2a, Arimen eguna, ez da berez jaieguna; jaieguna izaten da soilik lekualdatze horren ondorioz.
Urte bakoitzeko egutegi zehatza BOEn eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da: Euskadin, EHAAn, eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean. Egunak asteburuarekin bat egiten duenean, azaroko zubia sortzen da, eta askok aprobetxatzen dute herrira joateko eta familiarekin hilerrira joateko.
Bitxikeriak
- Mexikon, "Día de Muertos" azaroaren 1ean eta 2an ospatzen da, eta UNESCOk Gizateriaren Ondare Immaterial izendatu zuen 2008an.
- Frantzian, Ipar Euskal Herrian barne, azaroaren 1a ("La Toussaint") jaieguna da, baina azaroaren 2a ez.
- Krisantemoa hildakoen lore bihurtu da Europako herrialde askotan, azaroaren hasieran loratzen delako eta hotzari ondo eusten diolako.
- "Halloween" hitza ingelesezko "All Hallows' Eve" esapidetik dator, hau da, "Santu Guztien bezpera".