Zer gogoratzen da abenduaren 6an
Abenduaren 6an, Espainiako Konstituzioa onartu zuen erreferenduma gogoratzen da. 1978ko abenduaren 6an, herritarrek bozkatu zuten Gorte Nagusiek urte horretako urriaren 31n onartutako testu konstituzionala. Botoen gehiengo handi batek baiezkoa eman zion, eta Konstituzioa indarrean jarri zen 1978ko abenduaren 29an, Estatuko Aldizkari Ofizialean argitaratu zen egunean.
Konstituzioak frankismotik demokraziarako trantsizioaren gailurra irudikatzen du. Testuak Espainia Estatu sozial eta demokratiko gisa definitzen du, zuzenbidezkoa, eta monarkia parlamentarioa ezartzen du estatuaren forma politiko gisa. Oinarrizko eskubide eta askatasunak bermatzen ditu, botere-banaketa ezartzen du, eta autonomia-erkidegoak sortzeko bidea irekitzen du.
Ospakizuna, beraz, zibila da, ez erlijiosoa: araudi demokratiko baten urteurrena, eta herritarrek zuzenean bozkatu zuten lehen konstituzio espainiarraren oroimena.
Konstituzioaren sorrera
1977ko ekainaren 15eko hauteskundeak, 1936tik lehen hauteskunde demokratikoak, Gorte konstituziogileak izan ziren praktikan. Diputatuen Kongresuak batzorde bat izendatu zuen testua idazteko, eta zazpi kidek osatu zuten: "Konstituzioaren aitak" deitu izan zaie. Talde horretan alderdi politiko nagusien ordezkariak zeuden, eta testua negoziazio luze baten emaitza izan zen.
Kongresuak eta Senatuak 1978ko urriaren 31n onartu zuten testua, eta abenduaren 6ko erreferendumean herritarrek berretsi zuten. Juan Carlos I.a erregeak abenduaren 27an berretsi zuen, eta abenduaren 29an argitaratu zen BOEn. Ordutik, Konstituzioa gutxitan aldatu da: lehen aldaketa 1992an egin zen, Europar Batasuneko herritarrei udal-hauteskundeetan hautagai izateko eskubidea aitortzeko, eta bigarrena 2011n, aurrekontu-egonkortasunari buruz.
Testuaren egitura
Konstituzioak hitzaurre bat, atariko titulu bat eta beste hamar titulu ditu. Atariko tituluak Estatuaren oinarriak finkatzen ditu: subiranotasun nazionala Espainiako herriarena dela, gaztelania Estatuko hizkuntza ofiziala dela eta beste hizkuntzak ere ofizialak direla beren erkidegoetan, eta ikurrak eta hiriburua. Lehen tituluak oinarrizko eskubideak eta betebeharrak jasotzen ditu, eta hurrengoek Koroa, Gorte Nagusiak, Gobernua, botere judiziala eta Konstituzio Auzitegia arautzen dituzte.
Zortzigarren tituluak Estatuaren lurralde-antolaketa ezartzen du: udalerriak, probintziak eta autonomia-erkidegoak. Bigarren artikuluak "nazionalitate eta eskualdeen" autonomia-eskubidea aitortzen du, eta, horren ondorioz, hamazazpi autonomia-erkidego eta bi hiri autonomo sortu ziren 1979tik 1995era bitartean. Autonomien Estatua deitzen zaion eredu hori Konstituzioaren ekarpen nagusietako bat da, eta erkidego bakoitzak bere estatutua du oinarrizko arau instituzional gisa.
Espainiako konstituzioen historia
1978ko testua ez da Espainiako lehen konstituzioa. 1812an, Cadizko Gorteek lehen konstituzio liberala onartu zuten, eta XIX. mendean beste hainbat izan ziren: 1837koa, 1845ekoa, 1869koa eta 1876koa, besteak beste. 1931n, Bigarren Errepublikak bere konstituzioa onartu zuen. Haietako bat ere ez zen herritarrek erreferendumean bozkatu, eta gehienek iraupen laburra izan zuten edo garai politiko jakin baten alde bakarreko testuak izan ziren. 1978koa, aldiz, alderdi politiko nagusien arteko adostasunetik sortu zen, eta Espainiako historiako konstituzio iraunkorrenetakoa da.
Erreferendumean, Espainia osoan, baiezkoak botoen % 88 inguru lortu zituen, eta parte-hartzea erroldaren % 67 ingurukoa izan zen.
Konstituzioa eta Euskal Herria
Konstituzioaren historiak ezaugarri bereziak ditu Euskal Herrian. 1978ko erreferendumean, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan abstentzioa Espainiako batez bestekoa baino askoz handiagoa izan zen, eta baiezko botoak ez zuen erroldaren erdia gainditu lurralde horietan. Euzko Alderdi Jeltzaleak abstentzioa eskatu zuen, testuak euskal foru-eskubideak behar bezala jasotzen ez zituelakoan, eta beste indar abertzale batzuek ezezkoa edo abstentzioa defendatu zuten. Nafarroan, aldiz, emaitzak Espainiako batez bestekotik hurbilago egon ziren.
Konstituzioak, hala ere, bi xedapen garrantzitsu ditu euskal lurraldeentzat. Lehen xedapen gehigarriak foru-lurraldeen eskubide historikoak babesten eta errespetatzen ditu, eta eskubide horien eguneratzea Konstituzioaren eta autonomia-estatutuen esparruan egingo dela dio. Xedapen horretan oinarritzen dira, besteak beste, Euskadiko Ekonomia Ituna eta Nafarroako Hitzarmen Ekonomikoa, bi erkidegoei zerga-sistema propioa ematen dietenak.
Laugarren xedapen iragankorrak, bestalde, Nafarroa Euskal Autonomia Erkidegoan sartzeko aukera arautzen du, Nafarroako foru-organoek hala erabakiz gero eta herritarrek erreferendumean berretsiz gero. Xedapen hori ez da inoiz aplikatu.
Nafarroaren kasuan, foru-araubidearen oinarria XIX. mendekoa da: 1841eko abuztuaren 16ko legea, "Lege Itundua" deitua, Nafarroaren eta Estatuaren arteko itun gisa ulertzen dena. Konstituzioaren lehen xedapen gehigarriak eskubide historiko horiek babesten ditu, eta 1982ko Foru Hobetzearen Legeak eguneratu zituen, autonomia-estatutu baten ordez, Nafarroaren bide berezia mantenduz.
Konstituzioaren esparruan onartu ziren, ondoren, bi erkidegoen arau instituzional nagusiak: Euskadiko Autonomia Estatutua, Gernikako Estatutua, 1979ko urriaren 25eko erreferendumean onartua, eta Nafarroako Foru Hobetzearen Legea, 1982koa.
Nola ospatzen den Konstituzio eguna
Ekitaldi nagusia Madrilen egiten da, Diputatuen Kongresuan: ate irekien jardunaldiak antolatzen dira, eta herritarrek parlamentuaren eraikina bisita dezakete. Kongresuko presidenteak ekitaldi instituzional bat zuzentzen du, Estatuko agintarien parte-hartzearekin. Ikastetxeetan, egunaren aurreko egunetan, Konstituzioari eta eskubide demokratikoei buruzko jarduerak egiten dira.
Euskadin eta Nafarroan, egunaren ospakizun instituzionala apalagoa izan ohi da. Gizarte-bizitzan, gehienentzat atseden-eguna da, eta abenduko zubiaren hasiera: abenduaren 6a eta abenduaren 8a, Sortzez Garbiaren eguna, oso hurbil daudenez, bi jaien artean lanegun bat edo bi besterik ez dira geratzen, eta askok aprobetxatzen dute oporraldi labur bat egiteko. "Abenduko zubia" urteko zubirik ezagunenetakoa da Espainian, eta turismoan, mendiko eski-estazioetan eta merkataritzan eragin handia du. Gabonetako giroa ere egun horietan hasten da, kaleetako argiekin eta azoka-postuekin.
Konstituzio egunaren inguruan, eztabaida politikoa ere izaten da urtero: Konstituzioaren erreformari buruzko proposamenak, lurralde-ereduari buruzko iritziak edo eskubide berrien aitortza. Eztabaida horiek egunaren izaera zibila erakusten dute: herritarren arteko itun politikoaren urteurrena da, eta haren edukiari buruzko iritziak ere egunaren parte dira.
Abenduaren 6a lan-egutegian
Konstituzio eguna Espainiako jai nazionalen artean dago, 1983ko Errege Dekretu 2001/1983ak jasotzen dituen jai zibiletako bat bezala, urriaren 12arekin batera. Ez da, ordea, Langileen Estatutuak bermatzen dituen lau jai ukiezinetako bat (Urteberria, maiatzaren 1a, urriaren 12a eta Eguberria), baina praktikan erkidego guztiek mantentzen dute jaieguntzat.
Abenduaren 6a igandez erortzen denean, autonomia-erkidegoek erabakitzen dute jaia hurrengo astelehenera eraman ala igandez galdutako eguna beste jai propio batekin ordeztu. Erabaki hori erkidegoz erkidego alda daiteke, eta, horregatik, urte horietan ez dute erkidego guztiek egutegi bera izaten.
Urte bakoitzeko egutegi zehatza BOEn eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da: Euskadin, EHAAn, eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean.
Bitxikeriak
- 1978ko Konstituzioa da Espainiako historian herritarrek erreferendumean onartu zuten lehen konstituzioa.
- Testuak 169 artikulu ditu, eta xedapen gehigarri, iragankor, indargabetzaile eta azken batzuk.
- Konstituzioaren bertsio ofizialak gaztelaniaz ez ezik, euskaraz, katalanez eta galegoz ere argitaratu ziren, eta 3. artikuluak hizkuntza horien ofizialtasuna aitortzen du dagozkien erkidegoetan, estatutuen arabera.
- Abenduaren 6a San Nikolasen eguna ere bada santuen egutegian, eta Europako zenbait herrialdetan haurrei opariak ematen zaizkie egun horretan.