Zer ospatzen da urtarrilaren 1ean
Urtarrilaren 1a urte zibilaren lehen eguna da, eta horixe da, besterik gabe, Urteberri egunaren muina: egutegiak orria aldatzen du, eta urte berri bat hasten da. Ez du gertaera historiko jakin bat gogorarazten, ezta pertsona bat ere; denboraren neurketa bera ospatzen du, eta, horregatik, mundu osoan ezagutzen den jaia da, kultura eta erlijio askotan.
Espainian, Euskadin eta Nafarroan, urtarrilaren 1a jaieguna da, eta lan-egutegiko lehen jaia. Gabonetako jaien erdian dago: abenduaren 25eko Eguberriaren eta urtarrilaren 6ko Errege egunaren artean. Askorentzat atseden-eguna da, aurreko gauean, Gabon Zaharrean, urte zaharrari agur esateko egindako ospakizunen ondoren.
Eliza katolikoak ere badu bere esanahia egun honetan. 1969ko liturgia-erreformaz geroztik, urtarrilaren 1ean Jainkoaren Ama Andre Mariaren solemnitatea ospatzen da, Eguberriko zortziurrenaren azken eguna. Lehenago, Jesusen erdainkuntza gogoratzen zen egun horretan, Lukasen ebanjelioak dioenez jaiotzaren zortzigarren egunean gertatu baitzen. Gainera, 1968tik aurrera, aita santuek Bakearen Munduko Jardunaldia egiten dute urtarrilaren 1ean.
Nondik dator urtea urtarrilean hastea
Urtea urtarrilaren 1ean hastea ez da berez gertatzen den zerbait; erabaki historiko batzuen ondorioa da. Antzinako Erroman, urtea martxoan hasten zen hasiera batean, eta horregatik dute oraindik irailak, urriak, azaroak eta abenduak, latinez, zazpigarren, zortzigarren, bederatzigarren eta hamargarren hilabetearen izenak (september, october, november, december). K.a. 153. urtetik aurrera, kontsulek urtarrilaren 1ean hartzen zuten kargua, eta data hori urte administratiboaren hasiera bihurtu zen.
Julio Zesarrek K.a. 46. urtean egutegia berritu zuen, eta egutegi juliotarrak urtarrilaren 1a finkatu zuen urtearen hasiera gisa. Hilabetearen izena Jano jainkoarengandik dator: bi aurpegiko jainkoa zen, bata atzera eta bestea aurrera begira, hasieren eta ateen jainkoa. Irudi hori oso egokia da urte bat amaitu eta beste bat hasten den eguna adierazteko.
Erdi Aroan, Europako herrialde eta eskualde askok beste data batzuetan hasten zuten urtea: Eguberrian, martxoaren 25ean (Gizakundean) edo Pazkoan. Gregorio XIII.a aita santuak 1582an egutegi gregorianoa ezarri zuenean, urtarrilaren 1a urtearen hasiera gisa orokortu zen pixkanaka Europan. Gaur egun, egutegi hori da nazioartean erabiltzen dena, nahiz eta kultura batzuek beren urteberri propioa ospatzen duten beste data batzuetan, hala nola urteberri txinatarra edo juduen Rosh Hashana.
Nola ospatzen den Urteberria
Ospakizun nagusia aurreko gauean izaten da, abenduaren 31n, Gabon Zaharrean edo Urte Zaharraren gauean. Familia eta lagunak afaltzeko elkartzen dira, eta gauerdian urte berria ongi etortzen dute.
Hamabi mahatsak
Espainian oso hedatuta dago gauerdiko hamabi kanpai-hotsekin hamabi mahats jateko ohitura, kanpai-hots bakoitzeko mahats bat. Zorte ona ekartzen duela esaten da, urte berriko hilabete bakoitzeko bat. Ohitura XX. mendearen hasieran zabaldu zen, eta Madrilgo Puerta del Sol plazako erlojuaren kanpaiak dira ezagunenak, telebistaz zuzenean ematen baitira urtero. Euskal Herrian ere etxe gehienetan betetzen da ohitura hori, eta herri eta hiri askotan jendea plazan elkartzen da kanpaiak entzuteko.
Urteberri eskea eta abestiak
Euskal Herriko herri askotan, urte berriaren lehen egunean edo bezperan, haurrak eta gazteak etxez etxe ibiltzen ziren, kantuan, eskea egiten: urte berri ona opa zieten auzokideei, eta haiek, ordainetan, txanponak, gozokiak, fruitu lehorrak edo bestelako opariak ematen zizkieten. Eske-kanta horiek "urte berri" edo "urteberri" kantak deitzen dira, eta herri bakoitzak bere aldaera izan du. Ohitura hori leku askotan galdu bada ere, zenbait herritan berreskuratu egin da, eta kultura-elkarteek eta ikastetxeek bizirik eusten diote.
Agurra bera ere tradizio bat da: "Urte berri on!" esaten diote elkarri jendeek urtarrilaren lehen egunetan, eta Gabonetako zorion-txarteletan ere ohikoa da "Eguberri on eta urte berri on" idaztea.
Kirola eta urteko lehen ekitaldiak
Abenduaren 31n, San Silvestre izeneko lasterketa herrikoiak egiten dira hiri eta herri askotan, urtea kirolarekin agurtzeko. Euskal hiriburuetan eta beste herri askotan ere egiten dira, eta parte-hartzaile asko mozorroturik ateratzen dira. Urtarrilaren 1ean, berriz, jende askok itsasoan bainu hotza hartzen du, urtea indarrez hasteko; Kantauri itsasoko hondartzetan ere ohitura hori zabaldu da azken hamarkadetan.
Telebistan, Vienako Filarmonikaren Urteberriko kontzertua da egun horretako ekitaldi ezagunenetako bat, mundu osoan zuzenean ematen dena. Ohikoak dira, halaber, urte berrirako asmoak edo erabaki onak: kirola egitea, erretzeari uztea, hizkuntza bat ikastea edo aurrezten hastea.
Urtarrilaren 1a lan-egutegian
Langileen Estatutuaren 37.2 artikuluak Espainia osoan errespetatu beharreko lau jai nazional finkatzen ditu: Urteberri eguna, maiatzaren 1a (Langileen eguna), urriaren 12a (Espainiako jai nazionala) eta Eguberri eguna. Lau jai horiek ezin dituzte autonomia-erkidegoek beste jai batzuekin ordeztu; beraz, urtarrilaren 1a jaieguna da Euskadin, Nafarroan eta gainerako erkidego guztietan, salbuespenik gabe.
Legeak, gehienez, urtean hamalau jaiegun ordaindu eta ez-errekuperagarri onartzen ditu, eta horietatik bi tokikoak dira, udal bakoitzak aukeratuak. Gainerako hamabiak Estatuaren eta autonomia-erkidegoen artean banatzen dira. Urtarrilaren 1a, beraz, hamabi horien artean dago beti.
Urtarrilaren 1a igandez erortzen denean, autonomia-erkidegoek jaia hurrengo astelehenera eraman dezakete, edo, bestela, igandez galdutako jaieguna beste jai propio batekin ordeztu. Erkidego bakoitzak erabakitzen du nola jokatu, eta, horregatik, urte horietan ez dute erkidego guztiek egutegi bera izaten. Urte bakoitzeko benetako egutegia Estatuko Aldizkari Ofizialean (BOE) eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da; Euskadin, Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian (EHAA), eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean.
Merkataritzari dagokionez, urtarrilaren 1a urteko egun lasaienetakoa izaten da: denda gehienak itxita egoten dira, eta garraio publikoak jaiegunetako ordutegia izaten du, askotan gaueko zerbitzu bereziekin Gabon Zaharraren ondoren.
Urte berria, arau berriak
Urtarrilaren 1ak garrantzi berezia du administrazioan eta ekonomian ere. Lege, zerga-arau eta aurrekontu asko urtarrilaren 1ean sartzen dira indarrean, urte fiskala urte zibilarekin bat datorrelako Espainian. Pentsioen eguneratzeak, prezio arautuen aldaketak eta lan-egutegi berria ere egun horretan hasten dira aplikatzen. Horregatik, urtearen hasiera ez da soilik ospakizun bat: urte osorako arauak eta kontuak berritzeko unea da.
Urteberriari buruzko bitxikeriak
- Urtarrilaren 1a, egutegi gregorianoan, urteko lehen eguna da, baina ez da beti hala izan Europan: hainbat mendetan zehar, urtea Eguberrian edo martxoan hasten zen erresuma eta eskualde askotan.
- Euskaraz, urte berri bati harrera egiteko esaldi ohikoena "Urte berri on!" da, eta Ipar Euskal Herrian ere bizirik dago, Frantziako Bonne année agurrarekin batera.
- Gabon Zaharreko afaria Eguberrikoa baino arinagoa izaten da etxe askotan, eta gauerdiko ospakizunak jai-giroan jarraitzen du kaleetan eta tabernetan goizaldera arte.
- Jano jainkoaren izena latinezko ianua hitzarekin lotzen da, "atea" esan nahi duena: urtarrila, beraz, urtearen atea da.
- Urteberriko lehen asteetan, Gabonetako giroak jarraitzen du urtarrilaren 6ra arte, Errege eguna iritsi eta Gabonaldia amaitzen den arte.