Quen foi Santiago o Maior
Santiago, chamado o Maior para distinguilo doutro apóstolo do mesmo nome, foi un dos doce discípulos de Xesús. Os evanxeos preséntano como pescador do mar de Galilea, fillo de Zebedeo e irmán de Xoán. Xunto con el e con Pedro forma o pequeno grupo de discípulos máis próximos a Xesús, presente nos momentos decisivos da súa vida pública. Os Feitos dos Apóstolos relatan que foi executado en Xerusalén por orde do rei Herodes Agripa I, arredor do ano 44, o que fai del o primeiro apóstolo mártir.
Unha tradición posterior afirma que predicou en Hispania antes de volver a Xerusalén, e que despois da súa morte os seus discípulos trasladaron o seu corpo por mar ata Galicia, onde foi enterrado.
O sepulcro e a orixe de Compostela
Segundo a tradición, no primeiro terzo do século IX un ermitán chamado Paio viu unhas luces nun bosque, e o bispo Teodomiro de Iria Flavia identificou alí un sepulcro como o do apóstolo. O rei Alfonso II de Asturias mandou erguer unha igrexa sobre a tumba, e arredor dela naceu a cidade de Santiago de Compostela.
O descubrimento converteu Compostela nun dos grandes centros de peregrinación da cristiandade, xunto con Roma e Xerusalén. Desde toda Europa chegaban peregrinos por distintas rutas, e o Camiño de Santiago contribuíu a fundar vilas, hospitais e mosteiros e a difundir ideas, estilos artísticos e comercio. O Camiño foi o primeiro Itinerario Cultural Europeo en 1987, e a UNESCO inscribiu como Patrimonio da Humanidade a cidade vella de Santiago en 1985, o Camiño Francés en 1993 e os camiños do norte en 2015.
Os anos santos
A celebración do 25 de xullo ten unha dimensión especial nos anos en que esa data cae en domingo. Son os anos santos composteláns ou xacobeos, nos que a Igrexa concede o xubileo a quen peregrina a Santiago e cumpre determinadas condicións. O privilexio, que a tradición atribúe ao papa Calixto II no século XII, foi confirmado polo papa Alexandre III coa bula Regis aeterni.
Os anos santos adoitan suceder segundo unha secuencia de seis, cinco, seis e once anos. Durante cada un deles permanece aberta a Porta Santa da catedral, que o resto do tempo está pechada.
Como se celebra en Santiago de Compostela
As festas do Apóstolo enchen Santiago durante a segunda quincena de xullo, cun programa de concertos e actividades culturais. A noite do 24 de xullo celébranse os fogos do Apóstolo, un espectáculo pirotécnico e de luz sobre a fachada do Obradoiro que reúne miles de persoas na praza.
O día 25, a misa solemne na catedral inclúe a Ofrenda ao Apóstolo, instituída en 1643 polo rei Filipe IV, na que un representante da Coroa fai unha ofrenda en nome de España. Nesas celebracións adoita voar o botafumeiro, o enorme incensario que, suspendido dunha corda, percorre o cruceiro da catedral dun lado a outro.
Santiago é o patrón de España, e moitas vilas e cidades fóra de Galicia teñen tamén a Santiago como patrón e celebran o 25 de xullo as súas festas.
Na catedral, os peregrinos manteñen o costume de abrazar a imaxe do apóstolo situada sobre o altar maior e de baixar á cripta onde se garda a urna de prata coas reliquias.
O Día da Patria Galega
En Galicia, o 25 de xullo é tamén o Día Nacional de Galicia, coñecido popularmente como Día da Patria Galega ou Día de Galicia. A celebración ten a súa orixe en 1919, cando as Irmandades da Fala, o movemento galeguista de comezos do século XX, propuxeron dedicar esta data á afirmación de Galicia como pobo, aproveitando o simbolismo do patrón e da cidade de Compostela.
Durante a ditadura franquista, a celebración política foi prohibida no interior, pero mantívose nas colectividades galegas da emigración e do exilio, especialmente en América. Coa chegada da democracia, a data recuperou o seu sentido cívico, e a Xunta preautonómica oficializouna como Día Nacional de Galicia.
Hoxe o día combina actos institucionais da Xunta e do Parlamento de Galicia coas manifestacións que convocan en Santiago de Compostela as organizacións nacionalistas e outras forzas políticas e sociais. É ademais unha data de festa popular, con xantares familiares e celebracións en todo o país.
A imaxe de Santiago
A iconografía do apóstolo presenta varias figuras. Santiago peregrino aparece co bordón, o sombreiro de aba ancha, a cabaza para a auga e a vieira, a cuncha que se converteu no símbolo universal do Camiño. Santiago apóstolo, sedente ou de pé co libro, preside o Pórtico da Gloria da catedral, obra do mestre Mateo. Santiago cabaleiro, sobre un cabalo branco, está ligado á lenda medieval da batalla de Clavijo, na que o apóstolo tería intervido a favor dos cristiáns, e foi durante séculos unha imaxe moi difundida en España e en América.
O 25 de xullo no calendario laboral
Santiago Apóstolo é unha festa laboral nacional cun réxime especial. Segundo o Real decreto 2001/1983, na redacción de 1989, as comunidades autónomas poden optar entre o 19 de marzo, San Xosé, e o 25 de xullo, e poden ademais substituír estas datas por outras festas de tradición propia. Por iso, o 25 de xullo é festivo nunhas comunidades e laborable noutras.
Galicia inclúe habitualmente o 25 de xullo no seu calendario como festa propia, pola súa dobre condición de festa do patrón e Día Nacional de Galicia. Noutras comunidades, moitos concellos que teñen a Santiago como patrón escóllenno como unha das súas festas locais.