Zergatik da Ostiral Santua kristauen egun handia
Ostiral Santuan, kristauek Jesus Nazaretekoaren heriotza gogoratzen dute. Ebanjelioen kontakizunaren arabera, Ostegun Santuko gauean Getsemanin atxilotu ondoren, Jesus apaiz nagusien aurrera eraman zuten, eta gero Ponzio Pilatoren aurrera, Judeako gobernari erromatarraren aurrera. Pilatok gurutziltzatzera kondenatu zuen, eta Jerusalemgo harresietatik kanpo, Golgota izeneko mendixkan, gurutzean hil zen, arratsaldeko hiruak aldera, ebanjelioek diotenez.
Kristau-fedearentzat, heriotza hori ez da porrot bat, munduaren salbazioaren gertaera nagusia baizik: Jesusek bere burua eskaini zuela gizakien bekatuengatik sinesten dute. Horregatik, egun tristea izanik ere, ez da etsipenezko eguna; Pazko igandeko berpizkundearen aurreko isiltasunaren eguna da. Ostegun Santuko arratsaldetik Pazko igandera arteko hiru egun santuek osatzen dute liturgia-urteko gunerik garrantzitsuena.
Egun horretako izena ere esanguratsua da: "santua" deitzen zaio, ez Jesusen heriotza ospatzen delako, haren bidez kristauek salbazioa jaso zutela uste dutelako baizik. Ingelesez, adibidez, "Good Friday" deitzen zaio, "ostiral ona".
Ostiral Santuko liturgia
Ostiral Santua urteko egun bakarra da Eliza katolikoan meza ospatzen ez dena. Haren ordez, Jaunaren Nekaldiaren ospakizuna egiten da, arratsaldez, ohiz hiruak aldera, Jesus hil zen ordua gogoratzeko. Ospakizunak hiru zati ditu: Jainkoaren hitzaren liturgia, Joanen ebanjelioaren nekaldiaren irakurketarekin; gurutzearen gurtza, fededunek banan-banan gurutzea musukatzen edo agurtzen dutelarik; eta jaunartzea, Ostegun Santuan kontsagraturiko ogiarekin.
Ospakizuna isilik hasten eta amaitzen da, ez dago kanpai-hotsik, eta aldareak hutsik daude, oihal eta apaingarririk gabe. Eliza katolikoak barau eta abstinentzia eguna ezartzen du Ostiral Santuan: fededun helduek otordu nagusi bakarra egiten dute, eta haragirik ez dute jaten.
Herri eta hiri askotan, Gurutze-bidea egiten da: Jesusek gurutzea bizkarrean zeramala Golgotaraino egin zuen bidea gogoratzen duten hamalau geldialdiko otoitza, elizaren barruan edo kalean. Zenbait lekutan, Jesusen azken zazpi hitzei buruzko predikazioa egiten da, "Zazpi Hitzen" sermoia, tradizio luzea duena.
Ilunbeen ofizioa eta barau-arauak
Garai batean, Aste Santuko azken egunetan Ilunbeen ofizioa ospatzen zen elizetan: kandela-argi batzuk banan-banan itzaltzen ziren salmoak abesten ziren bitartean, eliza ilunpean geratu arte, Jesusen heriotza eta munduaren iluntasuna irudikatzeko. Ofizioaren amaieran, zarata handia egiten zen, lurrikara gogoratzeko, eta horretarako ere karrakak eta beste tresna batzuk erabiltzen ziren.
Elizaren egungo arauaren arabera, barau-eguna 18 eta 59 urte bitarteko fededunentzat da, eta haragi-abstinentzia 14 urtetik gorakoentzat. Gaixoek eta egoera berezietan daudenek ez dute arau hori bete beharrik.
Prozesioak eta Pasioaren antzezpenak Euskal Herrian
Hilobiratze Santuaren prozesioa
Ostiral Santuko arratsaldean edo gauean, Hilobiratze Santuaren prozesioa egiten da hiri askotan: Jesus hila hilobira eramaten dela irudikatzen du, eta Aste Santuko prozesio solemneena izan ohi da. Iruñean, Hilobiratze Santuaren prozesioa da Aste Santuko ekitaldi nagusia, eta kofradia ugarik parte hartzen dute, alde zaharreko kaleetan barrena, giro isil eta serioan. Bilbon, Gasteizen eta Donostian ere egiten dira prozesioak Ostiral Santuan, kofradiek antolatuta.
Balmasedako Pasio Bizia
Bizkaiko Balmasedan, herritarrek Jesusen nekaldia antzezten dute Aste Santuan, Pasio Bizia izenez ezagutzen den ekitaldian. Ostiral Santuan, herriko kaleak Jerusalemgo agertoki bihurtzen dira: epaiketa, gurutzea eramatea eta gurutziltzaketa antzezten dira, bolondres ugariren parte-hartzearekin. Euskal Herriko Aste Santuko ekitaldirik ezagunenetakoa da, eta bisitari asko erakartzen ditu urtero.
Erriberako tradizioak
Nafarroako hegoaldean, Erriberan, Aste Santuko tradizioek indar handia dute, Espainiako hegoaldeko eta Aragoiko ohiturekin lotuta. Herri askotan, kofradiek prozesioak ateratzen dituzte Ostegun eta Ostiral Santuan, danbor eta tronpeta-soinuarekin.
Musika eta Nekaldia
Jesusen nekaldiak Europako musika sakratuaren lan handienetako batzuk inspiratu ditu. Johann Sebastian Bachen "Mateo Pasioa" eta "Joan Pasioa" ospetsuenak dira, eta Aste Santuan kontzertu ugaritan entzuten dira. Euskal Herriko abesbatzek eta orkestrek ere Aste Santuko kontzertuak eskaintzen dituzte elizetan eta auditorioetan egun horien inguruan, eta herri-kantutegian badira nekaldiari buruzko kanta tradizionalak, garai batean Garizuman eta Aste Santuan abesten zirenak.
Prozesioetan, berriz, danborrak, tronpetak eta isiltasuna dira soinu nagusiak. Kofradien jantziek, tunika eta kapirote luzeek, damuaren eta penitentziaren ikurra dute jatorrian, eta penitenteak aurpegia estalita ibiltzen dira, nor diren ezkutatzeko eta haien penitentzia pertsonala izan dadin.
Janaria eta isiltasuna
Abstinentziaren ondorioz, Ostiral Santuko janaria haragirik gabekoa izaten da tradizioz. Euskal Herrian, bakailaoa da egun horretako jaki ezagunena: pil-pilean, bizkaitar erara, saltsa berdean edo tomatearekin. Leka-babak, ilarrak eta barazkiak ere ohikoak dira, garai horretako lehen udaberriko barazkiak baitira.
Gozoetan, torrijak dira Aste Santuko gozokirik hedatuena: ogi zaharra esnetan bustitzen da, arrautzatan pasatzen, frijitzen eta azukrez eta kanelaz estaltzen da. Etxeetan nahiz gozotegietan aurki daitezke garai horretan.
Garai batean, Ostiral Santua isiltasunaren eguna zen gizarte-bizitzan ere: ez zen musikarik jotzen, ikuskizunak bertan behera geratzen ziren, eta irratiek musika serioa ematen zuten. Gaur egun, giro hori askoz arinagoa da, eta egun askorentzat oporraldiaren erdiko eguna da; hala ere, prozesioetan eta elizetan errespetuzko giroa mantentzen da.
Ostiral Santua lan-egutegian
Ostiral Santua Espainiako jai nazionalen artean dago, 1983ko Errege Dekretu 2001/1983ak jasotzen dituen jai erlijiosoetako bat bezala, 1979an Espainiaren eta Egoitza Santuaren artean sinatutako akordioaren ondorioz. Langileen Estatutuak ez du Ostiral Santua ukiezinen artean jasotzen (horiek Urteberria, maiatzaren 1a, urriaren 12a eta Eguberria dira), baina praktikan erkidego guztiek mantentzen dute jaieguntzat, eta, beraz, Espainia osoan da jaieguna.
Ostiral Santua beti ostiralez erortzen denez, ez du inoiz igandera erortzeko arazorik, eta ez da lekualdatzerik behar. Data, ordea, urtero aldatzen da: martxoaren 20aren eta apirilaren 23aren artean izaten da, Pazko igandearen arabera. Pazkoa udaberriko ekinokzioaren ondorengo lehen ilargi betearen ondorengo igandea da, Nizeako kontzilioak 325ean finkatutako irizpideari jarraituz, eta Ostiral Santua bi egun lehenago izaten da.
Euskadin eta Nafarroan, Ostiral Santua Ostegun Santuarekin eta Pazko astelehenarekin batera Aste Santuko jaiak osatzen ditu, eta, ondorioz, asteburuarekin batera, ostegunetik astelehenera arteko oporraldi luzea sortzen da. Urte bakoitzeko egutegi zehatza BOEn eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da: Euskadin, EHAAn, eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean.
Bitxikeriak
- Ostiral Santua da Eliza katolikoan meza ospatzen ez den urteko egun bakarra.
- Jerusalemen, Gurutze-bidearen ibilbide tradizionala "Via Dolorosa" da, hiri zaharreko kaleetan barrena, eta erromes asko ibiltzen dira bertan Ostiral Santuan.
- Erroman, aita santuak Gurutze-bidea zuzentzen du Ostiral Santuko gauean, Koliseoaren inguruan, eta telebistaz ematen da mundu osoan.
- Ebanjelioek Jesusen azken hitzak hainbat eratara jasotzen dituzte; tradizioak zazpi esaldi bildu ditu, eta haietan oinarritzen dira Zazpi Hitzen sermoia eta musika-lan ugari, Haydnen "Gure Salbatzailearen zazpi azken hitzak" adibidez.