Zergatik ospatzen da maiatzaren 1ean Langileen eguna
Maiatzaren 1a langile-mugimenduaren nazioarteko eguna da. Ez da jai tradizional bat, ezta erlijiosoa ere: XIX. mendearen amaierako aldarrikapen sozialetatik sortutako eguna da, eta langileen eskubideak, lan-baldintza duinak eta sindikatu-askatasuna aldarrikatzeko eguna izaten jarraitzen du. Mundu osoko ehun herrialde baino gehiagotan da jaieguna, era batera edo bestera.
Euskadin eta Nafarroan, Espainiako beste leku guztietan bezala, maiatzaren 1a jai ofiziala da, eta sindikatuen manifestazioen eguna. Industriak eta langile-mugimenduak historia luzea dute Euskal Herrian, bereziki Bizkaiko meatzaritzan eta siderurgian, eta egun horrek, horregatik, oihartzun berezia du gure herrialdean.
Chicagotik mundura: Maiatzaren Lehenaren jatorria
1886ko maiatzaren 1ean, Estatu Batuetako langile-erakundeek greba orokorra deitu zuten, zortzi orduko lanaldia lortzeko. Garai hartan, lanaldiak hamar, hamabi edo are gehiago ordukoak ziren, eta "zortzi ordu lanerako, zortzi ordu atsedenerako, zortzi ordu nahi duguna egiteko" leloa zabaldu zen. Chicagon, greba bereziki indartsua izan zen.
Maiatzaren 4an, Chicagoko Haymarket plazan egindako elkarretaratze batean, bonba bat lehertu zen poliziaren aurka, eta ondorengo tiroketan polizia eta langile ugari hil ziren. Gertakarien ondoren, zortzi buruzagi anarkista epaitu zituzten, froga sendorik gabe, eta horietako lau urkatu egin zituzten 1887an. Langile-mugimenduak "Chicagoko martiriak" deitu zien, eta haien oroimena Maiatzaren Lehenaren ikur bihurtu zen.
1889an, Parisen, Bigarren Internazional sozialistaren sortze-biltzarrak erabaki zuen maiatzaren 1a langileen nazioarteko borroka-eguna izango zela, zortzi orduko lanaldia aldarrikatzeko. 1890eko maiatzaren 1ean, lehen aldiz, Europako eta Amerikako hainbat herrialdetan manifestazioak egin ziren egun berean. Bitxia bada ere, Estatu Batuek eta Kanadak beste egun batean ospatzen dute beren Lan eguna, irailaren lehen astelehenean.
Langileen eguna Espainian eta Euskal Herrian
Espainian, 1890eko maiatzaren 1ean egin ziren lehen manifestazioak, Bartzelonan eta Madrilen bereziki, eta Bizkaiko meatzaritza-eremuan ere izan zen mugimendurik. Urte horretan bertan, Bizkaiko meategietan greba handi bat hasi zen maiatzean, lan-baldintzen aurka, eta Euskal Herriko langile-mugimenduaren historian mugarria izan zen.
Bigarren Errepublikan, 1931n, maiatzaren 1a jaieguna izan zen lehen aldiz Espainian. Frankismoak, ordea, langile-mugimenduaren eguna debekatu zuen, eta sindikatu libreak legez kanpo utzi zituen. 1955ean, Pio XII.a aita santuak San Jose Langilearen jaia sortu zuen maiatzaren 1erako, eta erregimenak egun hori bere egin zuen, "Lanaren jai" gisa, langile-aldarrikapenik gabe.
Diktaduraren azken urteetan, Maiatzaren Lehenak berriro hartu zuen aldarrikapen-izaera, debekuak debeku, eta Euskal Herriko industria-guneetan, Bilboko Ezkerraldean eta Gipuzkoako lantegietan bereziki, mobilizazio garrantzitsuak egin ziren. Trantsizioarekin batera, 1977an, sindikatuak legeztatu ziren, eta maiatzaren 1a askatasunez ospatu ahal izan zen berriro.
Bizkaiko meatzeetatik sindikatu modernoetara
1890eko Bizkaiko meatzarien grebak garai hartako lan-baldintza gogorrak agerian utzi zituen. Meatzari askok barrakoietan bizi behar zuten, eta enpresek janaria eta beste gai batzuk euren dendetan erostera behartzen zituzten, "kantina" deituetan. Greba Ezkerraldeko meatze-eremu osora zabaldu zen, eta agintari militarrek esku hartu zuten. Akordioak lanaldia murriztu zuen eta behartutako kantinen sistema mugatu zuen, nahiz eta lan-gatazkek urte askotan jarraitu zuten.
Garai horretan sortu eta sendotu ziren Euskal Herriko lehen langile-erakundeak. Sozialismoak indar handia hartu zuen Bizkaiko meatzaritza- eta industria-eremuetan, eta 1911n, Bilbon, Euskal Langileen Alkartasuna sortu zen, ELA sindikatuaren jatorria. XX. mendearen bigarren erdian, Langile Komisioak eta LAB sindikatua sortu ziren, eta trantsizioaren ondoren Euskal Herriko sindikatu-mapa egungo forman finkatu zen.
Nola ospatzen den gaur egun
Maiatzaren 1eko ekitaldi nagusiak sindikatuen manifestazioak dira. Euskadin eta Nafarroan, sindikatuek manifestazioak deitzen dituzte hiriburuetan eta beste herri batzuetan: Bilbon, Donostian, Gasteizen eta Iruñean, bereziki. Euskal Herriko sindikatu-mapa berezia da, Espainiako beste lekuetakoarekin alderatuta: ELA eta LAB sindikatu abertzaleek indar handia dute, CCOO eta UGTrekin batera, eta, horregatik, ohikoa da sindikatu bakoitzak bere manifestazioa egitea, leku eta ordu desberdinetan.
Manifestazioetan, urte bakoitzeko lan-gai nagusiak aldarrikatzen dira: soldatak, lan-istripuak, lan-prekarietatea, pentsioak, etxebizitza, berdintasuna edo lanaldiaren murrizketa. Leloak eta pankartak euskaraz eta gaztelaniaz izaten dira, eta askotan manifestazioaren amaieran ekitaldi edo hitzaldi bat egiten da.
Manifestazioez gain, egun askorentzat udaberriko atseden-eguna da. Eguraldi ona badago, jende askok mendira edo landara jotzen du, eta egunak asteburuarekin bat egiten duenean, zubi luzeak sortzen dira.
Industria-birmoldaketa eta gaur egungo erronkak
1980ko hamarkadan, industria-birmoldaketak gogor jo zuen Euskal Herria: ontziola, altzairu-lantegi eta industria-enpresa handi askok itxi edo murriztu egin zuten beren jarduera, eta milaka lanpostu galdu ziren, Ezkerraldean eta Gipuzkoako industria-haranetan bereziki. Garai horretako gatazkek eta mobilizazioek eragin handia izan zuten Maiatzaren Lehenaren ospakizunetan, eta langabezia izan zen urte askotan aldarrikapen nagusia.
Gaur egun, lan-munduaren aldaketak dira gai nagusiak: aldi baterako kontratuak, lan-osasuna, emakumeen eta gizonen arteko soldata-arrakala, enplegu digitala eta lanaren eta familiaren arteko bateragarritasuna. Maiatzaren 1a, horrela, urtero gaurkotzen den eguna da, eta bere jatorrizko izaera aldarrikatzailea mantentzen du.
Mugaren beste aldean
Ipar Euskal Herrian ere maiatzaren 1a jaieguna da, Frantziako "Fête du Travail" gisa. Frantzian, sindikatuen manifestazioez gain, lore txiki bat oparitzeko ohitura dago egun horretan: lirio-txikia edo muguet-a, zoriaren ikurra, kaleetan saltzen dena. Euskal Herri osoan, beraz, mugaren bi aldeetan da jaieguna maiatzaren 1a, nahiz eta ohiturak desberdinak izan.
Maiatzaren 1a lan-egutegian
Langileen Estatutuaren 37.2 artikuluak Espainia osoan errespetatu beharreko lau jai nazional zehazten ditu: Urteberria, Eguberria, urriaren 12a eta maiatzaren 1a, "Lanaren jai" gisa. Lau jai horiek ukiezinak dira: ezin dituzte autonomia-erkidegoek beste jai batzuekin ordeztu. Horrenbestez, maiatzaren 1a jaieguna da Euskadin, Nafarroan eta gainerako erkidego guztietan.
Jaiegun ordaindua eta ez-errekuperagarria da, urteko hamalau jaiegunen artean. Maiatzaren 1a igandez erortzen denean, autonomia-erkidegoek jaia astelehenera eraman dezakete, edo igandez galdutako eguna beste jai propio batekin ordeztu. Ez dute erkidego guztiek beti aukera bera egiten, eta, beraz, urte horietan egutegiak alda daitezke erkidego batetik bestera.
Lan egin behar duten langileentzat (zerbitzu publikoetan, ospitaleetan, garraioan edo ostalaritzan, adibidez), legeak eta hitzarmen kolektiboek jaiegunetako lanaren konpentsazioa arautzen dute, ordainsari gehigarri baten edo atseden-egun baten bidez. Urte bakoitzeko egutegi zehatza BOEn eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da: Euskadin, EHAAn, eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean.
Bitxikeriak
- Euskaraz, egunaren izen ofiziala "Langileen eguna" da, baina "Maiatzaren Lehena" ere oso erabilia da, beste hizkuntza askotan bezala ("Primero de Mayo", "Premier Mai", "May Day").
- Lanaren Nazioarteko Erakundeak 1919an onartu zuen lehen hitzarmena zortzi orduko lanaldiari buruzkoa izan zen, industrian.
- Eliza katolikoak San Jose Langilearen jaia ospatzen du maiatzaren 1ean, 1955etik.
- Zortzi orduko lanaldia Espainian 1919an ezarri zen legez, Bartzelonako "La Canadiense" greba handiaren ondoren.