Zer ospatzen da Eguberri egunean
Abenduaren 25ean, kristauek Jesusen jaiotza ospatzen dute, Jaunaren Jaiotza edo Natibitatea. Lukas eta Mateoren ebanjelioen arabera, Jesus Betlehemen jaio zen, Judean, Maria eta Joseren semea, eta jaioberria ukuilu batean, aska batean, jarri zuten, ostatuan tokirik ez zegoelako. Lukasen kontakizunean, aingeru batek artzainei eman zien jaiotzaren berri, eta haiek izan ziren haurra ikusten lehenak.
Kristau-fedearentzat, Eguberriak Jainkoaren gizakundea ospatzen du: Jainkoa gizaki egin zela, Jesusen bidez. Pazkoarekin batera, liturgia-urteko jai nagusia da, eta Abendualdia deitzen den lau asteko prestaketa-aldiaren ondoren iristen da. Ospakizunak abenduaren 24ko gauean hasten dira, Gabon gauean, Gauerdiko mezarekin, eta Eguberri egunean jarraitzen dute.
Euskaraz, "Eguberri" hitza "egun berri"-rekin lotu ohi da, eta egunaren izen ofiziala "Eguberri eguna" da. "Gabonak" hitzak, berriz, Gabonaldi osoa izendatzen du, abenduaren amaieratik urtarrilaren 6ra arte.
Abenduaren 25aren aurreko lau igandeak Abendualdia osatzen dute, Eguberrirako prestaketa-aldia. Eliza eta etxe askotan Abendualdiko koroa jartzen da, lau kandelarekin: igande bakoitzean kandela bat gehiago pizten da, Eguberria hurbiltzen ari dela adierazteko. Ohitura hori Europako iparraldetik zabaldu zen, eta gaur egun Euskal Herriko parrokia askotan ikus daiteke.
Nondik dator abenduaren 25a
Ebanjelioek ez dute Jesusen jaiotzaren data zehazten. Abenduaren 25ean Eguberria ospatu zela jasotzen duen lehen agiria Erromakoa da, IV. mendekoa: 336. urterako, Erromako Elizak egun horretan ospatzen zuen Jesusen jaiotza. Historialari askoren ustez, data hori aukeratzeko arrazoien artean egon zen Erromako "Sol Invictus" edo Eguzki Garaitezinaren jaia, neguko solstizioaren inguruan ospatzen zena: egunak luzatzen hasten diren garaia, argiaren itzulera. Kristauek irudi hori bera erabili zuten Jesus "munduaren argia" bezala aurkezteko.
Erdi Aroan, Eguberria Europako jai nagusietako bat bihurtu zen, eta tradizio ugari sortu ziren haren inguruan. Jaiotza edo Belena jartzeko ohitura, adibidez, Asisko Frantziskori egotzi ohi zaio, 1223an Greccion (Italia) lehen jaiotza bizia antolatu zuela kontatzen baita. Gabon-zuhaitza, aldiz, Europako iparraldeko eta Alemaniako tradizioetatik zabaldu zen, eta XX. mendean hedatu zen Espainian eta Euskal Herrian.
Olentzero eta Mari Domingi
Mendiko ikazkina
Euskal Herriko Gabonetako pertsonaia ezagunena Olentzero da. Tradizio zabalduenaren arabera, mendian bizi den ikazkin bat da, handia, sabel-handia, txapela buruan eta pipa ahoan, eta abenduaren 24ko gauean herrira jaisten da Jesusen jaiotzaren berri ematera. Olentzeroren tradizioa Gipuzkoan eta Nafarroako iparraldean dokumentatu zuten etnografoek, eta herri batzuetan oso aspaldikoa da: Lesakan (Nafarroa), adibidez. Kondaira batzuetan, Olentzero Jesusen jaiotza iragarri zuen jentil edo erraldoi bat da, eta beste batzuetan Gabon gaueko pertsonaia jatun eta alaia.
XX. mendearen bigarren erdian, Olentzeroren figura Euskal Herri osora zabaldu zen, euskal kultura eta ikastolen mugimenduaren bultzadaz. Gaur egun, Olentzerok opariak ekartzen dizkie haurrei Gabon gauean, eta Euskadiko eta Nafarroako familia askotan Errege Magoekin batera edo haien ordez bizi da tradizio hori.
Mari Domingi
Azken hamarkadetan, Olentzerok laguntzaile bat du: Mari Domingi. Izena Gabonetako kanta tradizional batetik dator, eta, gaur egungo ospakizunetan, Olentzerorekin batera ibiltzen da kalejiretan eta haurren gutunak jasotzen, opariak bien artean banatzen dituztela. Mari Domingiren presentzia gero eta orokorragoa da herri eta hirietako ospakizunetan.
Kalejirak eta kantak
Abenduaren 24an, herri eta hiri gehienetan, Olentzero eta Mari Domingi kalejiran ibiltzen dira, dantzari, txistulari, trikitilari eta abesbatzekin. Haurrek eta helduek Gabonetako kantak abesten dituzte, eta herri askotan eskean ibiltzen dira etxez etxe edo tabernaz taberna, dirua edo janaria biltzeko. "Olentzero buru handia" eta "Hator, hator mutil etxera" dira kanta ezagunenetako batzuk.
Gabon gaua eta Eguberriko mahaia
Santo Tomas eguna
Gabonaldia Euskal Herrian, askorentzat, abenduaren 21ean hasten da, Santo Tomas egunean. Egun horretan, Donostian, Bilbon eta beste herri batzuetan, nekazaritza-azoka handiak egiten dira, eta txistorra taloarekin da jaki tradizionala. Garai batean, baserritarrek errentak ordaintzera eta produktuak saltzera jaisten ziren hirira egun horretan, eta azokak ohitura hori gogorarazten du.
Gabon afaria
Abenduaren 24ko gauean, Gabon afaria da familiaren elkarretaratze nagusia. Euskal Herrian, itsaskiak eta arraina dira afari horretako jaki ohikoenak: bisigua labean, angulak, txitxarroa edo bakailaoa, eta, Nafarroako Erriberan, kardua almendra-saltsarekin. Postrerako, intxaursaltsa da euskal Gabonetako gozo tradizionala: intxaurrez, esnez eta azukrez egindako krema, kanelaz usaindua. Turroia, mazapana eta polboroiak ere ez dira falta.
Afariaren ondoren, familia batzuek Gauerdiko mezara joaten dira, "Oilarraren meza" ere deitua. Eguberri egunean, abenduaren 25ean, bazkari luzea izaten da etxe askotan, familia zabalarekin.
Gabonetako loteria eta beste ohitura batzuk
Espainia osoan, abenduaren 22an Gabonetako Loteriaren zozketa berezia egiten da, eta askorentzat egun horretan hasten da Gabonaldia benetan. Zozketa 1812tik egiten da, eta Madrilgo San Ildefonso ikastetxeko haurrek kantatzen dituzte zenbakiak eta sariak, telebistaz zuzenean. Lagun-taldeek, lankideek eta elkarteek zenbaki bera partekatzen dute, eta sari nagusiak "El Gordo" izena du gaztelaniaz.
Etxeetan, Jaiotza edo Belena jartzea eta Gabon-zuhaitza apaintzea dira ohitura hedatuenak. Euskal Herriko herri askotan, gainera, Jaiotza bizidunak antolatzen dira, herritarrek Betlehemgo eszenak antzezten dituztela, eta hiriburuetan Jaiotza handiak ikus daitezke erakundeen eraikinetan eta plazetan. Enpresa askok, era berean, Gabon-saskia oparitzen diete langileei: janari eta edari tradizionalez betetako saskia.
Gabonetako kantak, euskaraz "Gabon kantak", Euskal Herriko musika-ondarearen zati garrantzitsua dira. Abesbatzek eta haurrek kaleetan, elizetan eta ikastetxeetan abesten dituzte abenduan zehar, eta kanta horietako asko belaunaldiz belaunaldi transmititu dira ahoz, herri bakoitzean bere aldaerekin.
Eguberria lan-egutegian
Langileen Estatutuaren 37.2 artikuluak lau jai nazional ukiezin zehazten ditu: Urteberria, maiatzaren 1a, urriaren 12a eta Eguberria ("Jaunaren Jaiotza"). Autonomia-erkidegoek ezin dituzte jai horiek beste batzuekin ordeztu; beraz, abenduaren 25a jaieguna da Euskadin, Nafarroan eta Espainiako gainerako erkidego guztietan, urteko hamalau jaiegun ordainduen eta ez-errekuperagarrien artean.
Abenduaren 25a igandez erortzen denean, autonomia-erkidegoek erabakitzen dute jaia abenduaren 26ra, astelehenera, eraman ala igandez galdutako eguna beste jai propio batekin ordeztu. Abenduaren 24a eta 31, Gabon gaua eta Gabon Zaharra, ez dira jaiegun ofizialak, nahiz eta hitzarmen kolektibo eta enpresa askok lanaldi murriztua edo opor-eguna ematen duten.
Urte bakoitzeko egutegi zehatza BOEn eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da: Euskadin, EHAAn, eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean.
Bitxikeriak
- Europako zenbait herrialdetan abenduaren 26a, San Esteban eguna, ere jaieguna da; Euskal Herrian, ordea, ez da ohiko jaieguna.
- Ipar Euskal Herrian, Frantziako jai ofizialen artean, abenduaren 25a jaieguna da, eta Olentzeroren tradizioa ere zabaldu da bertan azken hamarkadetan.
- Eliza ortodoxo batzuek, egutegi juliotarra erabiltzen dutenek, urtarrilaren 7an ospatzen dute Eguberria.
- Olentzeroren izenaren jatorria eztabaidatua da, eta hizkuntzalariek hainbat azalpen proposatu dituzte, inolako adostasunik gabe.