Nor izan zen San Jose
San Jose Andre Mariaren senarra eta Jesusen aita lurtarra da kristau-tradizioan. Ebanjelioek gutxi kontatzen dute haren bizitzaz: Daviden leinukoa zela, Nazareten bizi zela eta arotza zela, edo, grezierazko testuak dioenez, eraikitzailea, zurgina edo eskulangilea. Mateoren ebanjelioak Joseren ametsak kontatzen ditu: aingeru batek Maria emaztetzat hartzeko esan zion, eta, geroago, Herodesen jazarpenetik ihes egiteko familiarekin Egiptora joateko.
Ebanjelioek ez dute Joseren hitz bakar bat ere jasotzen, eta Jesus hamabi urteko zela Jerusalemgo tenpluan galdu zuten pasartearen ondoren ez da gehiago aipatzen. Horregatik, tradizioak pentsatu izan du Jesusek bizitza publikoa hasi baino lehen hil zela. Gizon isila, zintzoa eta langilea da Joseren irudia, eta horregatik bihurtu da langileen, aiten eta familien zaindari.
Euskaraz, izen ofiziala "San Jose" da, eta Joseren izena hainbat eratara egokitu da: Joseba, Josu eta Jose dira euskal izendegian ohikoenak, eta Josune edo Josebe emakumezkoetan. Izen horiek dituztenek martxoaren 19an ospatzen dute beren santu-eguna.
Jaiaren historia
Joseren gurtza geroago garatu zen Mariarena baino. Ekialdeko elizetan lehenago ospatzen bazen ere, Mendebaldean Erdi Aroaren amaieran zabaldu zen batez ere, frantziskotarren eta beste ordena batzuen bultzadaz. Martxoaren 19ko jaia 1479an sartu zen Erromako egutegian, Sixto IV.a aita santuaren garaian, eta 1621ean, Gregorio XV.ak Eliza osoko jai bihurtu zuen.
Espainian, Avilako Teresa santa izan zen Joseren gurtzaren bultzatzaile handienetako bat, XVI. mendean: Jose berak sortutako komentu askoren zaindari bihurtu zuen. 1870ean, Pio IX.a aita santuak San Jose Eliza unibertsalaren zaindari izendatu zuen, eta 1955ean Pio XII.ak San Jose Langilearen jaia sortu zuen maiatzaren 1erako. 2020an, Frantzisko aita santuak San Joseren urtea aldarrikatu zuen, haren zaindaritzaren 150. urteurrena zela eta.
Aitaren eguna
Espainian, martxoaren 19an Aitaren eguna ere ospatzen da, San Joseren irudiarekin lotuta, Jesusen aita lurtarra izan zelako. Ohitura hori XX. mendearen erdialdean zabaldu zen, eta merkataritzak ere bultzatu zuen. Egun horretan, seme-alabek opariak, eskulanak edo marrazkiak oparitzen dizkiete aitei, eta ikastetxeetan haurrek eskulanak prestatzen dituzte aurreko egunetan.
Data ez da berdina herrialde guztietan: Espainian, Portugalen eta Italian, adibidez, martxoaren 19an ospatzen da, San Joseren egunean, baina beste herrialde askotan, Estatu Batuetan edo Frantzian, ekaineko hirugarren igandean ospatzen da. Ipar Euskal Herrian, beraz, beste egun batean ospatzen da Aitaren eguna.
Aitaren egunaren esanahia ere aldatu egin da denborarekin. Garai batean, familia-buruaren irudiarekin lotzen zen batez ere; gaur egun, seme-alaben zaintzan aitek duten parte-hartzea nabarmentzen da gehiago, eta ikastetxeetan egiten diren eskulanek eta jarduerek familia-eredu askotarikoak hartzen dituzte kontuan. Merkataritzarentzat, Aitaren eguna udaberriaren hasierako salmenta-garai garrantzitsua da.
San Jose Espainian eta Euskal Herrian
Valentziako Fallak
San Jose egunarekin lotutako jairik ezagunena Valentziako Fallak dira: martxoaren 15etik 19ra bitartean, hiriko kaleak egurrez, kartoiz eta beste material batzuez egindako irudi erraldoiz betetzen dira, eta martxoaren 19ko gauean erre egiten dira, "cremà" izeneko ekitaldian. Zurginen eta arotzen zaindaria zelako lotu zen jaia San Joserekin: tradizio baten arabera, arotzek neguko zurezko hondakinak erretzen zituzten udaberriaren hasieran. UNESCOk Gizateriaren Ondare Immaterial izendatu zituen Fallak 2016an.
Gozoak eta ohiturak
Katalunian, "crema catalana" krema erreari "Sant Josep-eko krema" ere esaten zaio, eta egun horretako postre tradizionala da. Espainiako beste leku batzuetan, buñueloak eta beste gozoki batzuk jaten dira Garizumaren erdian egun hori ospatzeko.
Euskal Herrian
Euskal Herrian, San Jose eguna batez ere erlijio-ospakizun eta santu-egun gisa bizi da: San Joseri eskainitako parrokia, komentu eta ermita askotan meza eta ospakizun bereziak egiten dira. Zurgin eta arotzen elkarte batzuek ere omentzen dute beren zaindaria. Gainera, Aitaren eguna gisa, familia-bazkariak ohikoak dira egun horretan, bereziki jaieguna denean.
Joseren irudia artean
Artean, Jose gizon heldu edo zahar gisa irudikatu izan da maiz, makila lore-bilduz amaitua eskuan, eta liliak, garbitasunaren ikurrak, bere ondoan. Beste irudi batzuetan, Jose bere arotz-tailerrean ageri da, Jesus haurrarekin lanean, edo Jesus haurra besoetan duela. Kontrarreformaren garaian, Espainian bereziki, Joseren irudi gazteagoa eta indartsuagoa zabaldu zen, familia-buru eta babesle gisa.
Euskal Herriko eliza askotan, erretauletan eta aldare txikietan, San Joseren irudiak daude, eta zenbait herritako ermitak eta kofradiak haren izenean daude. Zurgintza eta arotzeria lanbide garrantzitsuak izan dira Euskal Herrian, ontzigintzatik hasi eta baserrietako eraikuntzaraino, eta horrek ere azaltzen du San Joseren gurtzaren hedapena lanbide-elkarteetan.
Beti Garizuman
Martxoaren 19a beti erortzen da Garizuman edo Aste Santuan, Pazkoaren data dena dela ere. Liturgiak, ordea, lehentasunak ditu: martxoaren 19a Garizumako igande batekin bat datorrenean, San Joseren jaia astelehenera eramaten da, eta Aste Santuarekin bat datorrenean, Aste Santuaren aurreko egun batera. Lan-egutegia, ordea, ez da beti liturgiarekin bat etortzen, eta erkidego bakoitzak erabakitzen du nola jokatu.
Martxoaren 19a lan-egutegian
San Jose 1983ko Errege Dekretu 2001/1983an jasotako jai nazionalen artean dago, Santiago Apostoluarekin batera, baina autonomia-erkidegoek ordez dezaketen jaietako bat da. Langileen Estatutuaren 37.2 artikuluak erkidegoei aukera ematen die beren tradizioko jaiak ezartzeko, Estatuko zenbait jai ordeztuz, urteko hamalau jaiegunen mugaren barruan. Hori dela eta, erkidego batzuek San Jose mantentzen dute jaieguntzat, eta beste batzuek beste jai batekin ordezten dute, beren tradizioaren edo urte horretako egutegiaren arabera.
Euskadin eta Nafarroan, San Jose eguna jaieguna izan da urte askotan, baina erkidego bakoitzak urtero erabakitzen du bere egutegian mantendu ala ez. Horregatik, ezin da ziurtatu urte jakin batean jaieguna izango denik urte horretako egutegi ofiziala ikusi gabe. Egutegi hori BOEn eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da: Euskadin, EHAAn, eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean.
San Jose egunak, gainera, udal mailako jaiekin ere bat egin dezake: zenbait udalerrik San Jose dute zaindari, eta martxoaren 19a tokiko jaieguna izan daiteke haietan.
Bitxikeriak
- Espainian, "Pepe" izena Josérentzat erabiltzen den izen laburtua da; azalpen ezagun baten arabera, latinezko "Pater Putativus" (aita ustezkoa) esapidearen "P. P." laburduratik dator, baina hizkuntzalariek ez dute azalpen hori frogatutzat ematen.
- Martxoaren 19a eta Ostegun Santua egun berean erortzen diren urteetan, liturgiak San Joseren jaia aurreratu egiten du.
- San Jose Kanadaren eta Belgikaren zaindaria ere bada, beste herrialde eta eskualde batzuena bezala.
- 1812ko Konstituzioa, Cadizen, martxoaren 19an aldarrikatu zen, San Jose egunean, eta horregatik ezizen herrikoi bat hartu zuen: "La Pepa".