Zer ospatzen da Errege egunean
Urtarrilaren 6an, Eliza katolikoak Jaunaren Epifania ospatzen du. "Epifania" hitza grezieratik dator, eta "agertzea" edo "azaltzea" esan nahi du: Jesus mundu osoari agertu zitzaiola adierazten du, eta ez soilik Israelgo herriari. Mateoren ebanjelioak kontatzen du Ekialdetik etorritako zenbait jakintsuk, izar bati jarraituz, Betleheme iritsi eta haurra gurtu zutela, urrea, intsentsua eta mirra eskainiz.
Ebanjelioak ez du esaten zenbat ziren, ezta errege zirenik ere; "magoak" deitzen ditu, hau da, izarrak aztertzen zituzten jakintsuak. Tradizioak osatu zuen gainerakoa. Hiru opariengatik, hiru izan zirela pentsatu zen; mendeen poderioz, errege-izaera eta izenak eman zitzaizkien: Meltxor, Gaspar eta Baltasar. Erdi Aroan, Europako artean, hiru magoak garai hartan ezagutzen ziren hiru kontinenteen irudi bihurtu ziren, eta Baltasar beltz gisa irudikatzen hasi ziren.
Kristau-teologian, hiru opariek esanahi sinbolikoa dute: urrea errege bati dagokio, intsentsua Jainkoari, eta mirra, hilak baltsamatzeko erabiltzen zen usain-gaia, Jesusen heriotzaren iragarpentzat hartu izan da. Eliza ortodoxo askotan, urtarrilaren 6a Jesusen bataioarekin lotzen da batez ere, eta beste batzuek, egutegi juliotarra erabiltzen dutenek, egun horren inguruan ospatzen dute Eguberria.
Errege Magoen tradizioaren jatorria
Epifaniaren jaia Ekialdeko elizetan sortu zen, IV. mendea baino lehen, eta Mendebaldera hedatu zen ondoren. Erroman Eguberria abenduaren 25ean finkatu zenean, urtarrilaren 6a magoen bisitarekin lotu zen bereziki. Bi jaien arteko hamabi egunek Gabonaldiaren muina osatzen dute, eta ingelesez, adibidez, "Twelfth Night" izena du Epifaniaren bezperak.
Hiru magoen erlikiak Kolonian (Alemania) gordetzen direla dio tradizioak, katedraleko urrezko kutxa handi batean, XII. mendean Milanetik eramanak. Kutxa hori Erdi Aroko urregintzaren lan ezagunenetako bat da, eta Koloniako katedrala erromesaldi-leku garrantzitsua izan zen hari esker.
Haurrei opariak urtarrilaren 6an ematea, Espainian, XIX. mendean zabaldu zen batez ere, eta XX. mendean finkatu zen: haurrek gutunak idazten dizkiete Errege Magoei, oinetakoak leihoan edo balkoian uzten dituzte gauean, eta goizean opariak aurkitzen dituzte. Ohiturak dioenez, haurrek ura eta janaria uzten dituzte gameluentzat, eta turroia edo likore pixka bat erregeentzat.
Kabalgatak, erroskila eta beste ohitura batzuk
Erregeen kabalgata
Urtarrilaren 5eko arratsaldean, herri eta hiri gehienetan kabalgata egiten da: hiru erregeak gurdi edo karroza apainduetan ibiltzen dira kaleetan, beren laguntzaileekin, eta gozokiak botatzen dizkiote jendeari. Alcoiko (Alacant) kabalgata jotzen da Espainiako zaharrena, XIX. mendekoa, eta handik ohitura herrialde osora hedatu zen. Euskal hiriburuetan ere kabalgata handiak egiten dira, eta herri txikienek ere badute beren desfilea, askotan zaldiz edo traktorez eginda.
Erregeen erroskila
Urtarrilaren 6ko gosari edo bazkari-ondo tipikoa erregeen erroskila da: biribila, erdian zuloa duena, fruta konfitatuz eta azukrez apaindua, eta askotan esnegainez edo kremaz betea. Barruan, ezustea eta baba bat ezkutatzen dira: ezustea egokitzen zaionak zortea izango du, eta babarena tokatzen zaionak erroskila ordaindu behar duela esan ohi da. Erroskilaren jatorria erromatarren Saturnalietako opiletan bilatu izan da, baina tradizio garaikidea Frantziako "galette des rois" delakoarekin eta Europako beste ogi gozo batzuekin lotzen da.
Bi opari-egun Euskal Herrian
Euskal Herriko familia askotan, opariak bi egunetan banatzen dira. Abenduaren 24ko gauean, Gabon gauean, Olentzero etortzen da: mendian bizi den ikazkin euskalduna, Eguberriaren berria herrira jaisten duena eta, gaur egungo tradizioan, opariak ekartzen dituena, askotan Mari Domingirekin batera. Urtarrilaren 6an, berriz, Errege Magoak etortzen dira. Etxe batzuek bietako bat aukeratzen dute, eta beste batzuek opariak bien artean banatzen dituzte. Biak ala biak bizirik daude, eta urtarrilaren 6ko goiza haurrentzako egun berezia da Euskadin eta Nafarroan, Espainiako beste lekuetan bezala.
Erregeen kantak
Euskal Herriko zenbait herritan, urtarrilaren 5ean edo 6an, eskean ibiltzeko ohitura zegoen, Erregeen kantak abestuz etxez etxe, Gabonetako eske-kanten antzera. Ohitura hori leku gehienetan galdu da, baina tokian tokiko elkarteek berreskuratu dute zenbait herritan.
Gutunak, ikatza eta itxarotea
Erregeen inguruko haurren ohiturek errito txiki bat osatzen dute. Abenduan zehar, haurrek gutunak idazten dizkiete Errege Magoei, nahi dituzten opariak eskatuz, eta postontzi berezietan uzten dituzte, erakustokietan edo merkataritza-guneetan. Leku askotan, erregeen "orri-mutilak" edo mezulariak etortzen dira gutunak jasotzera kabalgataren aurreko egunetan.
Ohitura zabaldu baten arabera, urtean zehar portaera txarra izan duten haurrek ikatza jasoko dute opari gisa. Gaur egun, ikatz hori azukrezko gozoki beltza izan ohi da, txantxa gisa ematen dena. Urtarrilaren 5eko gauean, haurrek goiz joan behar izaten dute ohera, erregeak lo daudela etortzen direlako, tradizioak dioenez, eta goizean goiz esnatzen dira opariak ikusteko.
Gabonaldiaren amaiera
Urtarrilaren 6arekin amaitzen da Gabonaldia gizarte-bizitzan: hurrengo egunean, ikastetxeek eskolak berriro hasten dituzte, eta jende askok bere lanera itzultzen da Gabonetako oporraldiaren ondoren. Etxeetan, Gabonetako apaingarriak, Jaiotza edo Belena eta zuhaitza kentzeko garaia izaten da.
Merkataritzan ere data garrantzitsua da. Urtarrilaren 6a baino lehenagoko egunak urteko salmenta-garai biziena dira jostailu-dendentzat, eta urtarrilaren 7an hasten dira tradizionalki neguko beherapenak, nahiz eta gaur egun data hori malguagoa den.
Liturgian, Gabonaldia ez da urtarrilaren 6an amaitzen, Jaunaren Bataioaren jaiarekin baizik, Epifaniaren ondorengo igandean. Hala ere, kalean eta etxeetan, Errege eguna da jaien azken eguna.
Urtarrilaren 6a lan-egutegian
Errege eguna Espainiako jai nazionalen artean dago, baina ez da Langileen Estatutuak bermatzen dituen lau jai ukiezinetako bat (Urteberria, maiatzaren 1a, urriaren 12a eta Eguberria). Urtarrilaren 6a 1983ko Errege Dekretu 2001/1983ak jasotzen duen jai erlijiosoetako bat da, 1979an Espainiaren eta Egoitza Santuaren artean sinatutako akordioen ondorioz.
Horrek esan nahi du, teorian, autonomia-erkidegoek beste jai batekin ordez dezaketela, legeak onartzen dituen hamalau jaiegunen mugaren barruan. Praktikan, ordea, ez da ohikoa: Errege eguna lan-egutegi ia guztietan agertzen da, tradizio sendoa duelako eta familien egutegian garrantzi handia duelako.
Urtarrilaren 6a igandez erortzen denean, erkidego bakoitzak erabakitzen du jaia astelehenera eramango duen ala igandez galdutako eguna beste jai batekin ordeztuko duen. Urte bakoitzeko egutegi zehatza BOEn eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da: Euskadin, EHAAn, eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean. Urtarrilaren 6a eta urtarrilaren 1a hain hurbil daudenez, astearen erdian erortzen direnean zubiak egiteko aukera ematen dute askotan.
Bitxikeriak
- Errege Magoen izenak ez dira Bibliakoak: lehen aldiz VI. mendeko testu eta irudietan agertzen dira, besteak beste Ravennako (Italia) mosaiko ospetsu batean.
- Euskaraz, egunaren izen ofiziala "Errege eguna" da, eta Elizaren testuetan "Jaunaren Agerkundea" edo "Epifania" ere erabiltzen da.
- Kristau-ekialdeko zenbait elizatan, urtarrilaren 6an urak bedeinkatzen dira, Jesusen bataioa gogoratzeko.
- Erroskilaren barruko babaren ohitura Erdi Arokoa da gutxienez: Frantzian, baba aurkitzen zuena "egun bateko errege" izendatzen zuten.