Zer ospatzen da urriaren 12an
Urriaren 12a Espainiako jai nazionala da, Estatuaren jai ofiziala. 18/1987 Legeak, urriaren 7koak, ezarri zuen data hori, eta legearen hitzaurreak azaltzen duenez, egun horrek une historiko bat sinbolizatzen du: Espainiako erresumak monarkia bakar batean batzen ari ziren garaian, Europako mugetatik haratagoko proiekzio linguistiko eta kulturalaren aldi bat hasi zen. 1492ko urriaren 12an, Kristobal Kolonek zuzendutako espedizioa, Gaztelako Koroaren babesean, Karibeko uharte batera iritsi zen, Guanahani izenekoa bertako biztanleentzat, eta Kolonek San Salvador izena eman zion.
Gertaera horrek Europaren eta Amerikaren arteko harreman iraunkorraren hasiera markatu zuen, eta ondorengo mendeetan Espainiako inperioaren hedapena, kolonizazioa eta bi kontinenteen arteko truke kultural, demografiko eta ekonomiko handia ekarri zituen. Horregatik deitzen zaio, halaber, Hispanitatearen eguna: gaztelania hitz egiten duten herrialdeen eta Espainiaren arteko lotura historiko eta kulturala nabarmentzen du.
Egun berean, Eliza katolikoak Pilarreko Andre Mariaren jaia ospatzen du, Zaragozako zaindariarena. Bi ospakizunak egun berean daudenez, Zaragozako Pilar jaiak eta jai nazionala batera bizi dira Aragoin.
Jai baten bilakaera: 1892tik 1987ra
Urriaren 12aren ospakizunak historia luzea du, eta izenak eta esanahiak aldatu egin dira garaiaren arabera. 1892an, Kolonen bidaiaren laugarren mendeurrena zela eta, egun hori jaieguna izan zen salbuespenez. 1918an, lege batek urriaren 12a jai nazional bihurtu zuen "Arrazaren jaia" izenarekin, Espainiaren eta Amerikako herrialdeen arteko lotura kulturala nabarmentzeko asmoz.
Frankismoan, 1958tik aurrera, "Hispanitatearen eguna" izena zabaldu zen, eta egunak erregimenaren ideologia nazionalarekin lotura estua izan zuen. Trantsizioaren ondoren, 1981eko errege dekretu batek urriaren 12a Espainiako Jai Nazional eta Hispanitatearen Egun izendatu zuen, eta 1987ko legeak egungo izena eta esanahia finkatu zituen, "Espainiako jai nazionala" gisa.
Pilarreko Andre Mariaren tradizioa
Pilarreko Andre Mariaren jaia urriaren 12an ospatzen da tradizio zahar baten ondorioz. Kondairaren arabera, Santiago apostolua Hispanian predikatzen ari zela, Andre Maria agertu zitzaion Zaragozan, Ebro ibaiaren ertzean, harrizko zutabe edo pilare baten gainean. Tradizio horren inguruan eraiki zen Pilarreko basilika, eta Zaragozako jai nagusiak egun horretan ospatzen dira. Kondaira hori Santiagoren Hispaniako predikazioaren tradizioari lotuta dago, eta ez du Bibliako oinarririk.
Pilarreko Andre Mariaren eta urriaren 12aren arteko lotura, beraz, jai nazionala sortu baino askoz lehenagokoa da. Bi tradizioek, erlijiosoak eta zibilak, bat egiten dute egun horretan, eta horrek azaltzen du egun berean hain ekitaldi desberdinak egitea: desfile militarra Madrilen eta Loreen eskaintza Zaragozan.
Nola ospatzen den
Ekitaldi ofizial nagusia Madrilen egiten da: indar armatuen desfilea, Espainiako erregea buru dela, eta Gobernuko eta Estatuko beste erakundeetako agintariak bertan direla. Ondoren, harrera ofiziala egiten da Errege Jauregian. Desfileak hegazkinen erakustaldia ere izan ohi du, eta telebistaz zuzenean ematen da.
Zaragozan, urriaren 12a Pilar jaien egun nagusia da, eta Loreen eskaintza da egun horretako ekitaldirik ezagunena: milaka lagunek, askotan jantzi tradizionalekin, loreak eramaten dizkiote Pilarreko Andre Mariari Pilarreko plazan. Pilarreko Andre Maria, gainera, Guardia Zibilaren zaindaria da, eta kidego horrek bere jaia ospatzen du egun horretan Espainia osoko kuarteletan.
Atzerrian, Espainiako enbaxadek eta kontsulatuek harrerak egiten dituzte urriaren 12aren inguruan. Amerikako zenbait herrialdetan ere egun berezia da, baina izen eta esanahi desberdinekin: "Kulturen arteko aniztasunaren eguna", "Indigenen erresistentziaren eguna" edo "Arrazaren eguna", herrialde bakoitzaren arabera. Azken hamarkadetan, kolonizazioaren ondorioei buruzko eztabaidak eragina izan du egun horren ikuspegian.
Urriaren 12a Euskadin eta Nafarroan
Euskadin eta Nafarroan, urriaren 12a jaieguna da, Espainiako beste erkidego guztietan bezala, legez ezin baita ordeztu. Ekitaldi ofizialen ikuspegitik, ordea, egunak oihartzun apalagoa du gure inguruan, eta alderdi politikoek eta erakundeek iritzi desberdinak dituzte jai nazionalari buruz. Gizarte-bizitzan, askorentzat udazkeneko atseden-eguna da, eta egunak asteburuarekin bat egiten duenean zubi bat sortzen da.
Bizkaian, urriaren 11 eta 12ko egunek beste esanahi bat ere badute: urriaren 11n Begoñako Andra Mariaren jaia ospatzen da, Bizkaiko zaindariarena, eta Bilboko Begoña auzoan jaiak izaten dira egun horren inguruan. Euskadin, gainera, urriaren 7a Lehen Eusko Jaurlaritzaren urteurrena da, eta urriaren 25a Euskadi eguna, Gernikako Estatutuaren erreferendumaren urteurrena; urria, beraz, data politiko eta historiko ugariko hilabetea da Euskal Herrian.
Euskal Herria eta Amerika
Euskal Herriak lotura historiko sakona du Amerikarekin. Getariako Juan Sebastian Elkanok, 1522an, munduari lehen itzulia osatu zuen, Magallanes hil ondoren espedizioaren buru izanik. XVI. mendetik aurrera, euskal marinel, merkatari eta misiolari asko Amerikara joan ziren, eta XIX. eta XX. mendeetan emigrazio handia izan zen Argentinara, Uruguaira, Txilera, Mexikora, Venezuelara eta Estatu Batuetara. Gaur egun, euskal etxe ugari daude kontinente horretan, eta euskal diasporak bizirik eusten die bere ohiturei eta hizkuntzari.
"Hispanitatea" hitzaren euskal jatorria
"Hispanitate" kontzeptuak lotura bitxia du Euskal Herriarekin. Zacarías de Vizcarra apaiz bizkaitarrak, Buenos Airesen bizi zela, 1926an proposatu zuen "Hispanidad" hitza erabiltzea "Raza" hitzaren ordez, urriaren 12ko jaiaren izenerako. Ondoren, Ramiro de Maeztu idazle gasteiztarrak zabaldu zuen kontzeptua, 1934an argitaratutako liburu batean. Bi egileen ekarpenak eragin handia izan zuen 1958an jaiaren izena aldatu zenean.
Kontzeptu hori, hala ere, eztabaidagarria izan da beti, eta haren erabilera politikoa aldatu egin da garaiaren arabera. Gaur egun, legeak "Espainiako jai nazionala" izena erabiltzen du, eta "Hispanitatearen eguna" herri-hizkeran eta zenbait ekitalditan geratu da.
Urriaren 12a lan-egutegian
Langileen Estatutuaren 37.2 artikuluak lau jai nazional ukiezin zehazten ditu: Urteberria, maiatzaren 1a, urriaren 12a eta Eguberria. Autonomia-erkidegoek ezin dituzte jai horiek beste batzuekin ordeztu, eta, ondorioz, urriaren 12a jaieguna da Espainia osoan, urteko hamalau jaiegun ordainduen eta ez-errekuperagarrien artean.
Urriaren 12a igandez erortzen denean, autonomia-erkidegoek erabakitzen dute jaia hurrengo astelehenera eraman ala igandez galdutako eguna beste jai propio batekin ordeztu. Erkidego guztiek ez dute beti aukera bera egiten. Urte bakoitzeko egutegi zehatza BOEn eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da: Euskadin, EHAAn, eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean.
Bitxikeriak
- 18/1987 Legeak ez du "Hispanitatearen eguna" izena erabiltzen; "Espainiako jai nazionala" da izen ofiziala, eta euskaraz ere hala jasotzen da egutegi ofizialetan.
- Kolonen lehen bidaiako hiru ontziak Santa Maria, Pinta eta Niña ziren, eta Palosetik (Huelva) atera ziren 1492ko abuztuaren 3an.
- Estatu Batuetan, "Columbus Day" urriaren bigarren astelehenean ospatzen da, eta zenbait estatu eta hiritan "Indigenous Peoples' Day" deitzen zaio.
- Urriaren 12a Pilarreko Andre Mariaren eguna izateaz gain, Guardia Zibilaren eta, tradizioz, Hispanitatearen zaindariaren eguna ere bada.