Zer esan nahi du Sortzez Garbiak
Abenduaren 8an, Eliza katolikoak Andre Mariaren Sortzez Garbitasuna ospatzen du. Askotan nahasten bada ere, jai honek ez du Jesusen sorrera gogoratzen, Mariarena baizik: katolikoen sinesmenaren arabera, Maria, Jesusen ama izateko aukeratua, jatorrizko bekaturik gabe sortu zen, bere amaren sabelean izaten hasi zen lehen unetik. Jatorrizko bekatua, kristau-teologian, gizaki guztiek Adan eta Evarengandik jasotzen duten bekatu-egoera da; Maria, dogmaren arabera, salbuetsita egon zen.
"Sortzez garbia" esapideak hori bera adierazten du euskaraz: sortzez, hau da, sortzetik bertatik, garbia. Gaztelaniaz, "Inmaculada Concepción" da izena, eta "Purísima" ere deitzen zaio herri-tradizioan.
Data ez da kasualitatea: abenduaren 8a Andre Mariaren jaiotzaren jaia baino bederatzi hilabete lehenago dago, irailaren 8a baino bederatzi hilabete lehenago, alegia. Horrela, liturgia-egutegiak haurdunaldiaren iraupena errespetatzen du bi jaien artean, Gizakundearen (martxoaren 25a) eta Eguberriaren (abenduaren 25a) artean egiten duen bezala.
Mendetako eztabaida baten amaiera
Mariaren sortzez garbitasunaren inguruko sinesmena antzinakoa da kristau-tradizioan, eta Ekialdeko elizetan Mariaren sorreraren jaia VIII. mendetik ospatzen zen. Mendebaldean, Erdi Aroan zabaldu zen jaia, baina teologoen artean eztabaida handia sortu zuen. Teologo garrantzitsu batzuek zalantzan jarri zuten, Kristoren salbazioa gizaki guztientzat zela uste baitzuten, Maria barne; frantziskotarrek, aldiz, Duns Scoto teologoaren ildotik, sinesmena defendatu zuten, Mariak salbazioa aurrez jaso zuela argudiatuz.
Eztabaidak mendeak iraun zituen. Espainian, sinesmenak herri-babes handia izan zuen, eta XVII. mendean unibertsitate, hiri eta kofradia askok zin egin zuten Sortzez Garbitasuna defendatzeko. 1760an, Karlos III.a erregearen eskariz, Klemente XIII.a aita santuak Sortzez Garbia Espainiaren eta haren lurraldeen zaindari izendatu zuen.
Azkenean, 1854ko abenduaren 8an, Pio IX.a aita santuak Ineffabilis Deus bulda argitaratu zuen, eta Mariaren sortzez garbitasuna fede-dogma gisa aldarrikatu zuen. Buldaren izenak, Ineffabilis Deus, "Jainko esanezina" esan nahi du latinez, testuaren lehen hitzei jarraituz, Elizaren agiri gehienetan ohikoa den bezala. Dogmaren aldarrikapenak amaiera eman zion mendeetako eztabaidari, eta Espainian ospakizun handiekin hartu zuten albistea.
Lau urte geroago, 1858an, Lourdesen, Pirinioen iparraldean, Bernadette Soubirous neskatxak Andre Mariaren agerpenak izan zituela kontatu zuen, eta, haren hitzetan, agerpenak bere burua "Sortzez Garbia" gisa aurkeztu zion. Lourdes, harrezkero, Europako erromesaldi-leku garrantzitsuenetako bat da, eta Euskal Herritik ere erromes asko joaten dira bertara.
Nola ospatzen den
Liturgia eta herri-tradizioa
Abenduaren 8an, meza solemneak ospatzen dira eliza guztietan. Espainian, eta Espainiako lurralde ohietan, apaizek urdin argiko jantzi liturgikoak erabil ditzakete egun horretan, Egoitza Santuak XIX. mendean emandako pribilegio baten ondorioz; urdina, hain zuzen, Sortzez Garbiaren irudien kolore tradizionala da.
Espainiako Infanteriak Sortzez Garbia du zaindari, eta egun horretan ospatzen du bere jaia kuarteletan eta akademia militarretan. Unibertsitate eta ikastetxe zenbaitek ere badute egun horrekin lotutako tradizioa.
Euskal Herrian
Euskal Herriko parrokia, komentu eta ikastetxe askok Sortzez Garbia dute zaindari, eta abenduaren 8an meza eta ospakizun bereziak egiten dituzte. Herri-mailan, ordea, egun honek Konstituzio egunarekin batera osatzen duen zubiak du garrantzi handiena: abenduko zubia Gabonaldiaren atari bihurtu da, eta egun horietan hasten dira askotan Gabonetako azokak, kaleetako argiak eta Gabonetako erosketak.
Euskal hirietan, abenduko lehen egunetan jartzen dira Jaiotza edo Belen handiak plazetan eta erakundeen eraikinetan, eta abenduaren 8aren inguruan zabaltzen dira askotan, bisitariak erakartzeko. Mendizaleentzat, abenduko zubia neguko lehen irteeren garaia da Pirinioetan eta Euskal Herriko mendietan.
Artean eta herri-agurretan
Sortzez Garbiaren irudiak Espainiako artearen gai nagusietako bat izan ziren XVII. mendean. Bartolomé Esteban Murillo margolari sevillarrak hainbat "Inmaculada" margotu zituen, eta haren eredua, Maria gaztea, zuriz eta urdinez jantzia, ilargiaren gainean eta aingeruz inguratua, irudi kanoniko bihurtu zen. Euskal Herriko eliza eta erretaula askotan ere ikus daitezke garai horretako Sortzez Garbiaren irudiak.
Sinesmenak herri-hizkeran ere utzi du arrastoa. Gaztelaniazko agur tradizional batek, "Ave María Purísima", "Sin pecado concebida" erantzuna zuen, eta oso erabilia izan zen etxeetan sartzean edo apaizari agur egiteko.
Abendualdiaren erdian
Abenduaren 8a beti erortzen da Abendualdian, Eguberrirako prestaketa-aldian, eta liturgian, jaiak Abendualdiko igande batekin bat egiten duenean, astelehenera eramaten da. Mariaren irudia, Abendualdian, itxaropenaren eta prestaketaren ikurra da kristauentzat, eta horrek azaltzen du Sortzez Garbiaren jaiak egutegi horretan duen tokia.
Espainiaz kanpo ere tradizio sendoak ditu jai honek. Nikaraguan, adibidez, "La Purísima" eta "La Gritería" dira urteko jai herrikoi handienetakoak, abenduaren 7ko gauean, eta Filipinetan ere jaieguna da abenduaren 8a. Espainian, farmazialarien elkargoek Sortzez Garbia dute zaindari, Infanteriarekin batera, eta egun horretan ospatzen dute beren jaia.
Abenduko zubia
Abenduaren 6a, Konstituzio eguna, eta abenduaren 8a, Sortzez Garbiaren eguna, bi egunen tartearekin daude. Urtearen arabera, bi jaiek osatzen duten zubia luzeagoa edo laburragoa izaten da: batzuetan, lanegun bakar bat geratzen da tartean, eta beste batzuetan bi. Horregatik, "abenduko zubia" urteko zubirik ezagun eta luzeenetako bat da Espainian, eta turismoan, garraioan eta merkataritzan eragin handia du.
Askok aprobetxatzen dute zubia eski-estazioetara joateko, Europako hirietara bidaiatzeko edo herrira itzultzeko. Ikastetxeek ere izaten dute atsedenaldi hori, eta zenbait enpresak opor-egun kolektiboak ematen dituzte bi jaien artean.
Abenduaren 8a lan-egutegian
Sortzez Garbiaren eguna Espainiako jai nazionalen artean dago, 1983ko Errege Dekretu 2001/1983ak jasotzen dituen jai erlijiosoetako bat bezala, 1979an Espainiaren eta Egoitza Santuaren artean sinatutako akordioaren ondorioz. Ez da Langileen Estatutuaren lau jai ukiezinetako bat, baina praktikan autonomia-erkidego guztiek mantentzen dute jaieguntzat.
Abenduaren 8a igandez erortzen denean, autonomia-erkidegoek erabakitzen dute jaia hurrengo astelehenera eraman ala igandez galdutako eguna beste jai propio batekin ordeztu. Erkidego guztiek ez dute beti aukera bera egiten. Urte bakoitzeko egutegi zehatza BOEn eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da: Euskadin, EHAAn, eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean.
Bitxikeriak
- Sortzez Garbiaren dogma ez da Jesusen jaiotza birjinala: bi sinesmen desberdin dira, eta askotan nahasten dira.
- Erroman, aita santuak Sortzez Garbiaren zutabera joaten da abenduaren 8an, Plaza de Spagnan, Espainiako enbaxadaren ondoan; zutabea 1857an inauguratu zen, dogmaren aldarrikapena gogoratzeko.
- "Concepción", "Conchi" edo "Inmaculada" izenekoek abenduaren 8an ospatzen dute beren santu-eguna; euskaraz, "Sorkunde" da izen horren baliokidea.
- Abenduaren 8a jaieguna da Italian, Austrian eta Portugalen ere, besteak beste.