Zer da Pazko astelehena
Pazko astelehena Pazko igandearen ondorengo eguna da, eta Pazko astearen edo Pazko zortziurrenaren bigarren eguna. Kristauentzat, Pazkoa urteko jai nagusia da: Jesus hil eta hirugarren egunean berpiztu zela ospatzen dute, eta jai hori ez da igande bakarrean amaitzen, zortzi egunez luzatzen baita liturgian, hurrengo igandera arte. Pazko astelehena, beraz, berpizkundearen poza luzatzeko eguna da.
Ebanjelioek egun horietako zenbait gertaera kontatzen dituzte: emakumeek hilobia hutsik aurkitu zutela, eta Jesus berpiztua bere ikasleei agertu zitzaiela. Kontakizun ezagunenetako bat Emausko ikasleena da: Jerusalemetik Emausera zihoazen bi ikasleri Jesus agertu zitzaien bidean, eta ogia zatitu zuenean ezagutu zuten. Italian, egunari "Aingeruaren astelehena" deitzen zaio, hilobiaren ondoan emakumeei berpizkundearen berri eman zien aingeruaren omenez.
"Pazko" hitza latinezko pascha-tik dator, eta hori, era berean, hebreerazko pesah-etik, juduen Pazkotik. Juduentzat, Pazkoak Egiptotik irtetea eta esklabotzatik askatzea gogorarazten du; kristauek esanahi berria eman zioten jaiari, Jesusen heriotza eta berpizkundea juduen Pazko garaian gertatu baitziren.
Pazko igandetik astelehenera
Pazko igandea da kristauen jai handiena, eta Aste Santuaren amaiera. Larunbat gauean, Pazko bijilian, elizetan kanpaiak berriro jotzen dira Ostegun Santutik isilik egon ondoren, eta "Aleluia" kantua itzultzen da liturgiara. Pazko kandela, berpiztutako Kristoren ikurra, pizten da su berritik, eta argi hori Mendekosteraino egoten da aldarearen ondoan.
Egun hori familia-bazkarirako eguna da Euskal Herrian, Europako beste toki askotan bezala, eta bildotsa da jaki tradizionaletako bat, Pazko-bildotsaren ikurrarekin lotuta. Nafarroan, Tuterako "Aingeruaren jaitsiera" da Pazko igandeko ekitaldirik ezagunena: haur bat, aingeru jantzita, soka batzuetatik jaisten da plazan, Andre Mariaren irudiari berpizkundearen berri emateko. Pazko astelehenak, beraz, jai-giro hori luzatzen du, eta, askorentzat, Aste Santuko oporraldiari amaiera ematen dio.
Nola zehazten den data
Pazko astelehenaren data Pazko igandearen araberakoa da, eta Pazkoa urtero aldatzen da. 325ean, Nizeako kontzilioak ezarri zuen irizpideari jarraituz, Pazko igandea udaberriko ekinokzioaren ondorengo lehen ilargi betearen ondorengo igandea da. Ekinokzioa, kalkulu horretarako, martxoaren 21ean finkatzen da konbentzioz.
Ondorioz, Pazko igandea martxoaren 22aren eta apirilaren 25aren artean erortzen da beti, eta Pazko astelehena martxoaren 23aren eta apirilaren 26aren artean. Pazkoaren datatik ateratzen dira, era berean, liturgia-urteko beste jai mugikor batzuk: Hausterre eguna, berrogei egun lehenago, eta Mendekoste eguna, berrogeita hamar egun geroago.
Pazko astelehena Euskal Herrian
Familia eta landa
Euskadin eta Nafarroan, Pazko astelehena Aste Santuko oporraldiaren azken eguna izan ohi da: Ostegun Santuarekin, Ostiral Santuarekin eta asteburuarekin batera, bost eguneko atsedenaldia osatzen du. Askorentzat, beraz, itzulera-eguna da: errepideetan joan-etorri handiak izaten dira, kostaldetik, mendialdetik edo beste herrialde batzuetatik etxera itzultzeko.
Eguraldiak laguntzen duenean, familia eta lagun-talde asko mendira edo landara joaten dira bazkaltzera, udaberriaren hasiera ospatzeko. Pazko garaiko mendi-irteerak eta erromeriak tradizio luzekoak dira Euskal Herrian, eta zenbait herritan ermita batera igotzeko ohitura dago Pazko inguruan.
Opilak eta arrautzak
Europako kristau-tradizio askotan, arrautza da Pazkoaren ikurra: bizitza berria eta berpizkundea adierazten ditu. Garizuman arrautzak jatea debekatuta zegoenez, Pazkoa iristean arrautza asko pilatuta egoten ziren etxeetan, eta Pazkoko jaki eta gozoetan erabiltzen ziren. Hortik datoz Europan zehar hedatutako Pazkoko opilak eta arrautza margotuak.
Euskal Herriko zenbait lekutan dokumentatuta dago aitabitxi eta amabitxiek besoetakoei Pazko garaian opil bat oparitzeko ohitura, askotan arrautza egosi bat barruan edo gainean zuela. Kataluniako eta Valentziako "mona"-ren antzeko ohitura da, eta zenbait herritan bizirik dirau. Gaur egun, txokolatezko arrautzak ere oso zabalduta daude gozotegietan.
Iparraldean ere jaieguna
Pazko astelehena Europako herrialde askotan da jaieguna: Frantzian, Alemanian, Italian, Erresuma Batuan eta beste askotan. Horrek esan nahi du Ipar Euskal Herrian ere jaieguna dela, Frantziako jai ofizialen artean baitago. Euskal Herri osoan, beraz, egun berean ospatzen da Pazko astelehena, mugaren bi aldeetan, nahiz eta lege-esparrua ezberdina izan.
Pazko igandea eta Aberri eguna
Euskal Herrian, Pazko igandeak esanahi politiko bat ere badu: 1932az geroztik, Aberri eguna ospatzen da egun horretan, euskal abertzaletasunaren eguna. Lehen Aberri eguna Bilbon ospatu zen, eta frankismoan debekatuta egon zen arren, erbestean eta klandestinitatean ospatzen jarraitu zen. Gaur egun, alderdi abertzaleek beren ekitaldiak antolatzen dituzte Pazko igandean, eta Pazko astelehena, ondorioz, Aste Santuko eta Aberri eguneko asteburuaren azken eguna izaten da.
Ikastetxeetako oporrak
Ikasturtean, Pazko oporrak ikasleen bigarren hiruhilekoaren eta hirugarrenaren arteko atsedenaldia izan ohi dira. Euskadin eta Nafarroan, hezkuntza-administrazioek urtero zehazten dute oporren iraupena eta data zehatzak, eta askotan Pazko astelehenaren inguruko egunak hartzen dituzte barne. Familiek, horregatik, oporraldi horren inguruan antolatzen dituzte bidaiak eta irteerak.
Erkidego batzuen jaia, ez Estatu osokoa
Pazko astelehena ez dago Espainiako jai nazionalen artean. Langileen Estatutuaren 37.2 artikuluak urtean hamalau jaiegun onartzen ditu gehienez, eta autonomia-erkidegoei aukera ematen die beren tradizioko jaiak ezartzeko, Estatuko zenbait jai ordeztuz eta, nolanahi ere, igandetik astelehenera eraman daitezkeenak erabiliz. Erkidego batzuek aukera hori erabiltzen dute Pazko astelehena beren lan-egutegian sartzeko.
Euskadin eta Nafarroan, Pazko astelehena tradizioz sartzen da erkidegoaren jaien artean, eta urte bakoitzeko lan-egutegian jai autonomiko gisa agertzen da. Mediterraneoko zenbait erkidegotan ere tradizio sendoa du, eta batzuek Ostegun Santua lanegun uzten dute Pazko astelehenaren truke. Beste erkidego gehienetan, ordea, lanegun arrunta da.
Pazko astelehena erkidegoaren jaia denez, ez dago Estatu osorako arau bakar bat: erkidego bakoitzak erabakitzen du urtero bere egutegian sartu ala ez. Erabaki hori erkidegoaren aldizkari ofizialean argitaratzen da (Euskadin, EHAAn; Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean), eta, ondoren, BOEk Espainia osoko jaien zerrenda bateratua argitaratzen du.
Garrantzitsua da hori kontuan hartzea erkidego batetik bestera lan egiten edo bidaiatzen dutenentzat: erkidego batean jaieguna den bitartean, baliteke ondoko erkidegoan lanegun arrunta izatea. Enpresek, bankuek eta administrazioek erkidego bakoitzeko egutegiari jarraitzen diote.
Pazko astelehenari buruzko bitxikeriak
- Pazko astelehena eta Pazko igandea beti apirilean edo martxoaren amaieran erortzen dira, inoiz ez martxoaren 22a baino lehen eta inoiz ez apirilaren 26a baino geroago.
- Pazko astelehenaren ostean, Pazkoaren zortziurrena hurrengo igandean amaitzen da, eta igande hori Jainkoaren Errukiaren igandea da Eliza katolikoan 2000. urtetik.
- Eliza ortodoxoek egutegi juliotarraren arabera kalkulatzen dute Pazkoa, eta haien Pazko astelehena katolikoena baino aste bat edo gehiago geroago izan ohi da, nahiz eta batzuetan egun berean erortzen den.
- Pazko igandearen datak liturgia-urteko beste jai askoren data zehazten du: Hausterre eguna, Igokunde eguna, Mendekoste eguna eta Corpus Christi, besteak beste.