Zer gogoratzen da Ostegun Santuan
Ostegun Santua Aste Santuaren barruko egun handien hasiera da. Kristauen ustez, Jesusek bere ikasleekin egin zuen azken afaria gogoratzen da egun horretan, Jerusalemen, atxilotu eta gurutziltzatu zuten aurreko gauean. Ebanjelioek kontatzen dutenez, afari hartan Jesusek ogia eta ardoa hartu, bedeinkatu eta ikasleei eman zizkien, bere gorputza eta odola zirela esanez. Eliza katolikoarentzat, une horretan sortu zen Eukaristia, eta, harekin batera, apaizgoaren sakramentua.
Joanen ebanjelioak beste keinu bat ere jasotzen du: afariaren aurretik, Jesusek bere ikasleen oinak garbitu zituen, zerbitzuaren eta apaltasunaren ikur gisa. Keinu horrek "agindu berria" izenarekin ezagutzen den irakaspena laburbiltzen du: elkar maitatzeko agindua. Horregatik, Ostegun Santuko meza nagusian, apaizak hamabi pertsonaren oinak garbitzen ditu, ebanjelioko pasartea irudikatuz.
Afariaren ondoren, Jesus Getsemaniko baratzera joan zen otoitz egitera, eta han atxilotu zuten, Judasek salatuta. Ostegun Santuko gaua, beraz, Jesusen nekaldiaren hasiera da kristau-tradizioan, eta biharamunean, Ostiral Santuan, gurutzean hil zela gogoratzen da.
Afaria eta juduen Pazkoa
Ebanjelio sinoptikoen arabera, Azken Afaria juduen Pazko afaria izan zen, Egiptotik irtetea gogoratzen zuen otordu errituala. Afari horretan, judu-familiek bildotsa, legamia gabeko ogia eta belar mingotsak jaten zituzten, eta ardoa edaten zuten, bedeinkapen jakin batzuekin. Jesusek errito horren barruan eman zion esanahi berria ogiari eta ardoari, kristau-tradizioaren arabera.
Azken Afariaren irudia Mendebaldeko artearen gai ezagunenetako bat da. Leonardo da Vinciren horma-irudia, Milango Santa Maria delle Grazie komentuan margotua XV. mendearen amaieran, da guztien artean ospetsuena, eta Jesusek ikasleetako batek salatuko zuela iragartzen duen unea irudikatzen du.
Espainiako Elizak Ostegun Santua "Anaitasunaren eta Maitasunaren Eguna" gisa ere ospatzen du, Jesusen agindu berriaren oroimenez, eta egun horretan behartsuen aldeko diru-bilketak egiten dira parrokietan.
Nola kalkulatzen den Ostegun Santuaren data
Ostegun Santuak ez du data finkorik: Pazko igandearen araberakoa da, eta Pazkoa urtero aldatzen da. 325. urtean, Nizeako kontzilioak finkatu zuen irizpidearen arabera, Pazko igandea udaberriko ekinokzioaren (martxoaren 21a, konbentzioz) ondorengo lehen ilargi betearen ondorengo lehen igandea da. Ostegun Santua hiru egun lehenago izaten da.
Kalkulu horren ondorioz, Pazko igandea martxoaren 22aren eta apirilaren 25aren artean erortzen da beti, eta Ostegun Santua, beraz, martxoaren 19aren eta apirilaren 22aren artean. Batzuetan, martxoaren 19arekin, San Jose egunarekin, bat egin dezake.
Kristau ortodoxoek egutegi juliotarra erabiltzen dute Pazkoa kalkulatzeko, eta, horregatik, haien Aste Santua askotan beste aste batean izaten da.
Erramu igandetik Ostegun Santura
Aste Santua Erramu igandean hasten da, Jesusek Jerusalemen egin zuen sarrera gogoratuz, jendeak palmondo-adarrekin hartu zuela ebanjelioek diotenez. Euskal Herrian, erramu-adarrak, ereinotz edo olibondo-adarrak, bedeinkatzen dira egun horretan elizetan, eta tradizioz etxera eramaten ziren, ateetan, gurutzeen ondoan edo baserriko ukuiluan jartzeko, etxea eta abereak babesteko sinesmenarekin. Ohitura hori bizirik dago oraindik leku askotan, eta "erramu" hitzak, euskaraz, ereinotza ere esan nahi du.
Astelehenetik asteazkenera, Aste Santuko egunak giro lasaiagoan igarotzen dira, eta Ostegun Santuko arratsaldearekin hasten dira egun handiak.
Aste Santua Euskal Herrian
Elizetako ospakizunak
Ostegun Santuko arratsaldean, Jaunaren Afariaren meza ospatzen da eliza guztietan. Mezaren amaieran, Sakramentua aldare nagusitik beste toki batera eramaten da, "monumentua" deitzen den aldare apaindura, eta fededunek gauean zehar otoitz egiten dute haren aurrean. Leku askotan, "zazpi elizak" edo "zazpi monumentuak" bisitatzeko ohitura dago, herriko edo hiriko zenbait eliza ibiliz.
Ostegun Santuko Gloriatik Pazko bijiliara arte, elizetako kanpaiak isildu egiten dira, doluaren seinale. Garai batean, kanpaien ordez karrakak erabiltzen ziren fededunak elizara deitzeko, eta zenbait herritan haurrak karrakekin kalean ibiltzen ziren. Ohitura hori gehienetan galdu da, baina karrakak oraindik entzuten dira toki batzuetan.
Prozesioak
Euskal Herriko Aste Santua, Espainiako hegoaldekoarekin alderatuz, apalagoa da oro har, baina badu bere nortasuna. Bilbon, kofradiek prozesio ugari ateratzen dituzte Aste Santuan zehar, irudi edo "pasoak" kaleetan barrena eramanez, eta Ostegun Santuko gaua da prozesioen egun garrantzitsuenetako bat. Gasteizen, Donostian eta Iruñean ere badira kofradiak eta prozesioak, bereziki Ostegun eta Ostiral Santuan.
Balmasedan (Bizkaia), Pasio Bizia antzezten da Aste Santuan: herritarrek berek Jesusen nekaldia antzezten dute herriko kaleetan, Azken Afaritik gurutziltzaketara. Ekitaldi hori Euskal Herriko Aste Santuko ezagunenetako bat da, eta urtero ikusle ugari erakartzen ditu.
Nafarroan, Aste Santuko tradizio sendoak daude, Iruñean eta Erriberako herrietan bereziki. Tuteran, adibidez, Pazko inguruko ospakizunek ospe handia dute, eta Pazko igandeko "Aingeruaren jaitsiera" da ezagunenetako bat.
Janaria
Garizumako eta Aste Santuko janari-ohiturak haragi gabekoak izan dira tradizioz. Euskal Herrian, bakailaoa da Aste Santuko jaki nagusia: bizkaitar erara, pil-pilean edo saltsa berdean. Gozoetan, torrijak (ogi frijitua, esnetan bustia eta azukrez estalia) oso ohikoak dira etxeetan eta gozotegietan.
Oporraldi bat eta bidaiak
Gizarte-bizitzan, Ostegun Santua askorentzat lau edo bost eguneko oporraldi baten hasiera da, Ostiral Santuarekin eta, zenbait erkidegotan, Pazko astelehenarekin batera. Ikastetxeek Aste Santuko edo Pazkoko oporrak izaten dituzte garai horretan, eta errepideetan urteko joan-etorri handienetako batzuk gertatzen dira.
Euskal Herrian, Pazko oporrak mendira, kostaldera edo herrira joateko garaia izaten dira familia askorentzat. Eguraldia aldakorra izaten da garai horretan Kantauri aldean, eta hori ere kontuan hartzen da bidaiak antolatzean.
Ostegun Santua lan-egutegian
Ostegun Santua 1983ko Errege Dekretu 2001/1983ak jasotzen dituen jai nazionaletako bat da, baina autonomia-erkidegoek ordez dezaketen jaien artean dago. Langileen Estatutuaren 37.2 artikuluak erkidegoei aukera ematen die beren tradizioko jaiak ezartzeko, Estatuko zenbait jai horiekin ordeztuz, beti ere urteko hamalau jaiegunen mugaren barruan.
Erkidego gehienek Ostegun Santua jaieguntzat hartzen dute urtero. Mediterraneoko erkidego batzuek, ordea, Pazko astelehena nahiago izaten dute, beren tradizioari jarraituz, eta Ostegun Santua lanegun izaten da haietan. Euskadin eta Nafarroan, Ostegun Santua jaieguna izan ohi da, eta Pazko astelehenarekin batera Aste Santuko jaiak osatzen ditu.
Ostegun Santua beti ostegunez erortzen denez, ez dago igandeko lekualdatzeen arazorik. Urte bakoitzeko egutegi zehatza BOEn eta erkidego bakoitzaren aldizkari ofizialean argitaratzen da; Euskadin, EHAAn, eta Nafarroan, Nafarroako Aldizkari Ofizialean.
Bitxikeriak
- Gaztelaniaz "Jueves Santo" da, katalanez "Dijous Sant" eta galegoz "Xoves Santo"; euskaraz, izen ofiziala "Ostegun Santua" da.
- Ostegun Santuko goizean, gotzainek Krisma meza ospatzen dute katedraletan: urte osoan sakramentuetan erabiliko diren olio santuak bedeinkatzen dira bertan.
- Ostegun Santuko "monumentua" ez da oroigarri edo eraikin bat: Sakramentua gordetzeko apaintzen den aldare edo txoko berezia da, loreekin eta argiekin.
- Ostegun Santua eta San Jose eguna egun berean erortzen direnean, liturgiak San Joseren jaia beste egun batera eramaten du, Aste Santuak lehentasuna duelako.