Que se celebra o Día de Todos os Santos
O 1 de novembro, a Igrexa católica honra nunha mesma festa a todos os santos: non só os que teñen un día propio no calendario, senón tamén os innumerables crentes que, segundo a fe cristiá, alcanzaron a santidade sen ser recoñecidos oficialmente. É unha festa que fala da comuñón entre os vivos e os mortos e da esperanza na vida eterna.
O día seguinte, o 2 de novembro, é a Conmemoración dos Fieis Defuntos, dedicada a orar por todas as persoas falecidas. As dúas datas forman unha unidade, e na práctica popular o 1 de novembro é o día no que se lembran os mortos da familia.
Orixe e historia da festa
Nos primeiros séculos do cristianismo, as comunidades honraban os seus mártires no aniversario da súa morte. A medida que creceu o número de mártires e santos, xurdiu a idea dunha celebración común. No século VII, o papa Bonifacio IV consagrou o Panteón de Roma, un antigo templo pagán, á Virxe e a todos os mártires.
A data do 1 de novembro está ligada ao papa Gregorio III, que no século VIII dedicou unha capela da basílica de San Pedro a todos os santos, e ao papa Gregorio IV, que no século IX estendeu a festa a toda a Igrexa. A Conmemoración dos Fieis Defuntos difundiuse a partir do mosteiro de Cluny, cuxo abade Odilón a instituíu a finais do século X para os mosteiros da súa orde.
A visita aos cemiterios
En toda España, os días previos a Todos os Santos son de limpeza e preparación das sepulturas. As familias limpan as lápidas, renovan as flores e, o mesmo día 1, visitan os cemiterios. Os crisantemos, que florecen nesta época, convertéronse na flor característica destas datas, e as floristerías viven entón as súas semanas de máis actividade.
En Galicia, onde os cemiterios están moitas veces arredor das igrexas parroquiais, a visita é unha cita familiar á que volven moitas persoas que viven lonxe. En moitas parroquias celébrase misa no cemiterio ou un responso polos defuntos, e é tempo de encontros entre veciños.
A noite do 31 de outubro ao 1 de novembro está tamén ligada á tradición oral galega sobre as ánimas. A Santa Compaña, a procesión de almas en pena que segundo a crenza popular percorre os camiños de noite, é un dos relatos máis coñecidos da cultura tradicional, e estas datas son as máis propicias para lembralo.
O magosto
O magosto é a gran festa galega do outono. Consiste en reunirse arredor dunha fogueira para asar castañas, que se comen acompañadas de viño novo e, en moitos lugares, de chourizos. Celébrase entre finais de outubro e mediados de novembro, e as datas máis habituais son a de Todos os Santos e a de San Martiño, o 11 de novembro, aínda que cada parroquia, colexio ou asociación escolle o seu día.
As castañas foron durante séculos un alimento básico en Galicia, antes de que a pataca e o millo se estendesen. O magosto celebra a colleita e reúne a veciñanza arredor do lume. É moi popular en Ourense, onde a cidade organiza grandes magostos públicos, pero vívese en toda Galicia. Nos días de magosto é habitual tisnarse a cara coa cinza das castañas, un xogo que forma parte da festa.
O Samaín
Nas últimas décadas recuperouse en Galicia o Samaín, a celebración da noite do 31 de outubro, que se presenta como herdeira dunha festa antiga de fin do verán e de contacto co mundo dos mortos. Un dos seus elementos máis característicos son os calacús: cabazas baleiradas e talladas con forma de caveira, cunha vela no interior, que se poñen nas fiestras ou nos muros.
A etnografía galega rexistrou o costume de tallar cabazas ou nabos con forma de caveira nestas datas, e a recuperación do Samaín apoiouse nesa tradición. Concellos, colexios e asociacións organizan desfiles, concursos de calacús e contacontos, nun intento de ofrecer unha alternativa propia ao Halloween de orixe anglosaxona.
Doces, teatro e outros costumes destas datas
Fóra de Galicia, Todos os Santos ten tamén a súa repostería propia. Os ósos de santo, pequenos rolos de mazapán recheos de doce de ovo, e os buñuelos de vento son os doces máis característicos destes días en boa parte de España, e as pastelarías prepáranos só nas semanas previas á festa.
Outra tradición moi española é a representación de Don Juan Tenorio, o drama de José Zorrilla estreado en 1844. A obra, que trata da salvación do protagonista grazas ao amor de dona Inés, inclúe escenas nun cemiterio e aparicións de mortos, e por iso se converteu desde o século XIX nunha peza habitual nos teatros arredor do 1 de novembro.
Na liturxia católica, o Día de Defuntos ten tamén unha particularidade: desde 1915, por concesión do papa Bieito XV, cada sacerdote pode celebrar tres misas ese día, en memoria das vítimas da Primeira Guerra Mundial e de todos os falecidos.
Todos os Santos no calendario laboral
O 1 de novembro é unha das festas laborais de ámbito nacional recollidas no Real decreto 2001/1983 e no Acordo sobre asuntos xurídicos entre o Estado español e a Santa Sé de 1979. Figura entre as que as comunidades autónomas non poden substituír, polo que é festivo en toda España.
O 2 de novembro, Día de Defuntos, non é festivo. Cando o 1 de novembro cae en domingo, as comunidades autónomas poden trasladar o descanso ao luns seguinte ou incluír no seu lugar outra festa propia, segundo decida cada unha no seu calendario anual.