Por que o ano comeza o 1 de xaneiro
Que o ano empece o 1 de xaneiro é unha convención. Non hai nada na natureza que marque ese día: nin un solsticio, nin un equinoccio, nin un cambio de estación. A data procede de Roma. Desde o ano 153 a. C., os cónsules romanos tomaban posesión do cargo o 1 de xaneiro, e o comezo do ano político e administrativo acabou por converterse no comezo do ano civil. Cando Xulio César reformou o calendario no 46 a. C., o sistema xuliano mantivo xaneiro como primeiro mes.
O nome do mes lembra a Xano, o deus romano das portas, dos tránsitos e dos comezos, que se representaba con dúas caras: unha mirando cara atrás e outra cara adiante. É unha imaxe axeitada para unha data que serve, ao mesmo tempo, para facer balance e para formular propósitos.
Do calendario romano ao gregoriano
Durante a Idade Media, a Europa cristiá non tiña unha data única para comezar o ano. Segundo o reino e a época, o ano podía empezar o 25 de decembro, o 25 de marzo ou mesmo na Pascua. Na Península Ibérica usouse ademais durante séculos a chamada era hispánica, que contaba os anos cun desfase de trinta e oito respecto da era cristiá.
A unificación chegou pouco a pouco e consolidouse coa reforma do papa Gregorio XIII en 1582, que corrixiu o desfase acumulado polo calendario xuliano. España foi un dos primeiros países en aplicala: ao xoves 4 de outubro de 1582 seguiulle directamente o venres 15 de outubro. O calendario gregoriano, co 1 de xaneiro como primeiro día, é hoxe o calendario civil de case todo o mundo, aínda que moitas culturas conservan os seus propios aninovos tradicionais, como o chinés, o xudeu ou o persa.
A noite do 31 de decembro: badaladas e uvas
O Aninovo vívese sobre todo a noite anterior, a de fin de ano, tamén chamada noite vella. A cea en familia ou con amigos é o centro da celebración, e a medianoite marca o momento clave: as doce badaladas.
En toda España, o costume é tomar unha uva por cada badalada. A tradición estendeuse a comezos do século XX e acabou por converterse nun ritual común en todo o país. As badaladas do reloxo da Real Casa de Correos, na Porta do Sol de Madrid, retransmítense pola televisión e son a referencia horaria para millóns de fogares. Diante da pantalla aparecen todos os anos as mesmas dúbidas: se os cuartos contan ou non, se hai que empezar coa primeira badalada ou coa segunda. Moitas cidades e vilas organizan tamén as súas propias campás na praza principal.
Despois chegan o brinde, os bicos e as felicitacións. Moita xente sae despois de festa ata a madrugada, e o día 1 é, en boa medida, un día de descanso e de comida familiar tranquila.
O Aninovo en Galicia
En Galicia, a festa ten o seu propio nome, Aninovo, e tamén un repertorio tradicional de cantos. Os aninovos son cantos de porta, coma os de Reis: grupos de veciños, mozos ou nenos ían de casa en casa nos días de fin de ano e principio de ano, cantaban coplas de boa ventura e felicitación, e recibían a cambio comida, bebida ou algunhas moedas. Os cancioneiros galegos recolleron moitas destas cancións, e hai agrupacións que as manteñen vivas ou as recuperan en vilas e parroquias.
Como no resto do país, a cea de fin de ano adoita ser abundante, e o marisco ten nela un lugar destacado en moitas mesas galegas. Nas cidades, as prazas principais reúnen xente para recibir o ano ao aire libre, con música e uvas compartidas.
A dimensión relixiosa do 1 de xaneiro
Para a Igrexa católica, o 1 de xaneiro é a solemnidade de Santa María, Nai de Deus, que pecha a oitava de Nadal, os oito días que seguen ao 25 de decembro. Durante séculos, a liturxia celebrou ese día a Circuncisión do Señor, de acordo co relato do Evanxeo de Lucas, segundo o cal Xesús foi circuncidado e recibiu o seu nome aos oito días de nacer. A reforma litúrxica posterior ao Concilio Vaticano II devolveulle á data o seu carácter mariano.
Desde 1968, a Igrexa católica celebra tamén o 1 de xaneiro a Xornada Mundial da Paz, instituída polo papa Paulo VI, con mensaxes papais dirixidas a crentes e non crentes. A festa, en todo caso, ten hoxe un carácter maioritariamente civil e é compartida por persoas de calquera crenza.
O Aninovo no calendario laboral
O 1 de xaneiro é unha das festas laborais de ámbito nacional previstas no Estatuto dos Traballadores e no Real decreto 2001/1983. Pertence ao grupo de festas que as comunidades autónomas non poden substituír por outras propias, de modo que é día non laborable en toda España.
Cando o 1 de xaneiro cae en domingo, a normativa permite trasladar o descanso ao luns seguinte. Cada comunidade autónoma decide no seu calendario anual se fai ese traslado ou se aproveita a oportunidade para incluír unha festa tradicional propia. Por iso, nos anos en que o Aninovo coincide en domingo, o luns 2 de xaneiro pode ser festivo nunhas comunidades e laborable noutras.
O calendario laboral de cada ano conta con ata catorce festas retribuídas e non recuperables, das cales dúas son locais e as fixa cada concello. O Aninovo é a primeira de todas e abre un período festivo que se prolonga ata o 6 de xaneiro, día da Epifanía. Nos sectores con actividade ininterrompida, como a sanidade, os transportes ou a hostalaría, quen traballa o 1 de xaneiro ten dereito á compensación que estableza o seu convenio colectivo.