Que se celebra o Día de Reis
A palabra epifanía vén do grego e significa manifestación. Para a tradición cristiá, o 6 de xaneiro celébrase a manifestación de Xesús ao mundo, simbolizada na visita duns sabios chegados de Oriente que, guiados por unha estrela, foron a Belén para adoralo. Os Magos representan os pobos non xudeus, e por iso a festa expresa a idea de que a mensaxe cristiá se dirixe a toda a humanidade.
Nas igrexas orientais, o 6 de xaneiro tivo desde a antigüidade un significado máis amplo. Nalgunhas delas celebrábase nese día o nacemento de Xesús, e noutras ponse o acento no bautismo no río Xordán. A Igrexa latina, que fixou o Nadal o 25 de decembro, reservou para a Epifanía a adoración dos Magos.
Quen eran os Magos de Oriente
O único texto do Novo Testamento que fala dos Magos é o Evanxeo de Mateo, e faino con poucos datos. Non di cantos eran, nin que fosen reis, nin como se chamaban. Si menciona os tres agasallos que ofreceron ao neno: ouro, incenso e mirra. A tradición interpretou o ouro como homenaxe á realeza, o incenso como recoñecemento da divindade e a mirra, unha resina que se empregaba para embalsamar, como anuncio da morte.
Dos tres agasallos naceu a idea de que eran tres. A condición de reis consolidouse co tempo, en parte pola lectura de textos do Antigo Testamento que falan de reis que traen presentes. Os nomes de Melchor, Gaspar e Baltasar aparecen en fontes da Alta Idade Media, e a representación de cada un deles como figura dunha idade e dun continente distinto difundiuse moito despois, a través da arte e da piedade popular.
A cabalgata e a mañá de Reis
En España, o 6 de xaneiro é o gran día dos agasallos infantís, moito antes de que se estendese o costume de Papá Noel o 25 de decembro. A véspera, o 5 de xaneiro, case todas as cidades e vilas organizan unha cabalgata na que os Reis Magos percorren as rúas en carrozas, acompañados de paxes, música e caramelos lanzados ao público. Alcoi presume de celebrar a cabalgata máis antiga do país, e hoxe non hai cidade que non teña a súa.
Esa noite os nenos deixan os zapatos á vista, xunto á fiestra, a porta ou a árbore de Nadal, e é habitual deixarlles aos Reis algo de comer e auga para os camelos. Pola mañá aparecen os agasallos e, para quen se portou mal, segundo a broma tradicional, carbón, que hoxe é un doce de azucre negro.
O doce do día é o roscón de Reis, unha rosca de masa doce decorada con froita confeitada e azucre, que leva escondidas dentro unha figuriña e unha fava. A quen lle toca a figura, adoita coroarse; a quen lle toca a fava, segundo o costume, págalle o roscón o ano seguinte.
Cantar os Reis en Galicia
En Galicia, unha das tradicións máis características destas datas é cantar os Reis. Desde finais de decembro e ata o mesmo día 6, grupos de veciños percorrían as casas da parroquia cantando coplas que relataban a viaxe dos Magos e o nacemento de Xesús, e que remataban coa petición do aguinaldo: chourizos, castañas, viño, doces ou diñeiro. Segundo a resposta da casa, as coplas finais podían ser de loanza ou de burla.
Estes cantos de porta, con pandeiretas, gaitas, ferreñas e outros instrumentos populares, foron recollidos polos estudosos da tradición oral e documentan unha forma de celebración comunitaria que existiu en moitas zonas rurais. Hoxe manteñen o costume asociacións culturais, escolas de música e grupos de veciños, e moitos concellos organizan encontros de cantos de Reis nas semanas de Nadal.
Curiosidades da Epifanía
A catedral de Colonia, en Alemaña, garda desde 1164 un relicario que, segundo a tradición, contén os restos dos Reis Magos. Foi trasladado desde Milán por orde do emperador Federico I Barbarroxa, e o seu culto contribuíu a converter a catedral nun dos grandes centros de peregrinación da Europa medieval.
As igrexas ortodoxas que seguen o calendario xuliano, como a rusa ou a serbia, celebran o Nadal o 7 de xaneiro do calendario civil, xusto despois do Día de Reis. Para elas, a Epifanía, centrada no bautismo de Xesús, cae a mediados de xaneiro.
En España, a carta aos Reis Magos é un dos rituais da infancia: nas semanas previas, os nenos escriben a lista de desexos e entréganlla aos paxes reais, que recollen as cartas en buzóns instalados en centros comerciais, concellos e prazas.
O 6 de xaneiro no calendario laboral
A Epifanía é festa laboral de ámbito nacional segundo o Estatuto dos Traballadores e o Real decreto 2001/1983. Ao contrario que o Aninovo ou o Nadal, pertence ao pequeno grupo de festas nacionais que as comunidades autónomas poden substituír por outras de tradición propia. Na práctica, a tradición dos Reis está tan arraigada que o 6 de xaneiro adoita figurar como festivo en toda España.
Cando o 6 de xaneiro cae en domingo, cada comunidade decide no seu calendario anual se traslada o descanso ao luns seguinte ou se incorpora no seu lugar outra festa propia.
O Día de Reis pecha o ciclo festivo de Nadal. Os colexios retoman as clases nos días seguintes, o comercio entra na tempada de rebaixas de inverno e as decoracións de Nadal empezan a retirarse. Para moitas familias, o 6 de xaneiro é a última xuntanza das festas, arredor do roscón, antes de volver á rutina.