Quen foi San Xosé
Xosé de Nazaret é, segundo os evanxeos, o esposo de María e o pai legal de Xesús. Os evanxeos de Mateo e Lucas preséntano como un home xusto, descendente da casa do rei David, que acepta a María e o neno despois de recibir en soños un aviso dun anxo. Os textos indican que era carpinteiro ou artesán, e que levou a súa familia a Exipto para fuxir da persecución de Herodes. Despois do episodio de Xesús aos doce anos no templo de Xerusalén, os evanxeos deixan de mencionalo, e a tradición supón que morreu antes da vida pública de Xesús.
Os evanxeos non recollen ningunha palabra súa. A súa figura é a dun home discreto, protector e traballador, e así foi representado na arte: maduro, co neno nos brazos ou coa vara florida que, segundo un relato apócrifo, o sinalou como esposo de María.
Unha devoción que creceu co tempo
O culto a San Xosé desenvolveuse tarde en Occidente. Durante a Idade Media, a súa figura ocupaba un lugar secundario, e foi a partir do século XV cando a súa devoción se estendeu, impulsada polos franciscanos e por autores espirituais. A festa do 19 de marzo incorporouse ao calendario romano a finais dese século.
En España, Teresa de Xesús foi unha gran propagadora da súa devoción, e dedicoulle a primeira das súas fundacións en Ávila. En 1870, o papa Pío IX proclamou San Xosé patrón da Igrexa universal. No século XX, Pío XII instituíu ademais a festa de San Xosé Obreiro, o 1 de maio, para presentalo como modelo dos traballadores.
O nome Xosé, en todas as súas formas, é un dos máis frecuentes en España, e o 19 de marzo é tradicionalmente un día de felicitacións para os Xosés, Pepes e Xosefas.
O Día do Pai
En España, como en Portugal e Italia, o 19 de marzo é o Día do Pai. A celebración, que toma como referencia a figura de San Xosé como pai de familia, popularizouse a mediados do século XX e consolidouse co apoio do comercio. Nos colexios, os nenos preparan agasallos e debuxos, e as familias aproveitan o día para reunirse. Noutros países, como os Estados Unidos ou boa parte de América Latina, o día do pai celébrase o terceiro domingo de xuño.
As Fallas e outras tradicións
A festa de San Xosé está unida en Valencia ás Fallas. Segundo a explicación máis aceptada, a orixe está no costume dos carpinteiros de queimar, na véspera do seu patrón, os restos de madeira e os trastes acumulados durante o inverno. Co tempo, eses lumes convertéronse en grandes monumentos satíricos de cartón e madeira que se plantan nas rúas e se queiman na noite do 19 de marzo, a cremà. A UNESCO inscribiu a festa das Fallas na Lista Representativa do Patrimonio Cultural Inmaterial da Humanidade en 2016.
En Cataluña é tradicional a crema de San Xosé, a crema catalana, un doce de leite, ovo e azucre coa superficie queimada.
En Galicia, San Xosé é patrón de numerosas parroquias, que celebran a festa con misa e procesión, e o día ten tamén unha forte presenza familiar como Día do Pai. A data cae, ademais, nos últimos días do inverno, xusto antes do equinoccio de primavera.
Curiosidades do 19 de marzo
O 19 de marzo de 1812, as Cortes de Cádiz promulgaron a primeira constitución española. Por coincidir co día de San Xosé, o texto recibiu popularmente o alcume de La Pepa, e o grito de «Viva La Pepa» converteuse nun lema liberal.
San Xosé é o patrón de numerosos oficios e grupos: carpinteiros, traballadores, familias e pais. Tamén se lle considera patrón da boa morte, porque a tradición supón que morreu acompañado por Xesús e María. En 2020, o papa Francisco publicou a carta apostólica Patris corde no 150 aniversario da súa proclamación como patrón da Igrexa universal, e convocou un ano dedicado a San Xosé.
Os diminutivos populares de Xosé, como Pepe ou Pepa, son tan comúns que moitas veces se usan no lugar do nome completo, e o día do santo segue a ser en moitas familias unha ocasión de felicitación e de xuntanza.
San Xosé no calendario laboral
O 19 de marzo é unha festa laboral nacional cun réxime especial. O Real decreto 2001/1983, na redacción dada en 1989, establece que as comunidades autónomas poden optar entre San Xosé e Santiago Apóstolo, o 25 de xullo, e que poden tamén substituír estas festas por outras de tradición propia. Por iso, o 19 de marzo é festivo nunhas comunidades e laborable noutras, e a lista cambia dun ano a outro.
Galicia, que adoita incluír o 25 de xullo entre as súas festas por coincidir co Día da Patria Galega, tamén incorporou o 19 de marzo ao seu calendario nalgúns anos. Ademais, moitos concellos que non o teñen como festa autonómica elíxeno como unha das súas dúas festas locais, sobre todo onde San Xosé é patrón.
Cando o 19 de marzo coincide co Xoves Santo, o que ocorre algúns anos pola variación da Semana Santa, as comunidades deben reorganizar o seu calendario. O calendario de cada ano indica onde é festivo.
Como no resto das festas, cando o 19 de marzo cae en domingo, cada comunidade autónoma que o teña no seu calendario decide se traslada o descanso ao luns seguinte ou se o substitúe por outra festa propia.