Quen foi Xoán Bautista
Xoán Bautista é unha das figuras principais dos evanxeos. Fillo de Zacarías e Isabel, parente de María, foi un pregador que anunciaba a chegada do Mesías e bautizaba no río Xordán a quen se arrepentía dos seus pecados. Segundo o relato evanxélico, el mesmo bautizou a Xesús. Morreu decapitado por orde de Herodes Antipas, a quen criticara publicamente.
A Igrexa celebra o seu nacemento o 24 de xuño, algo pouco habitual: dos santos adoita celebrarse a data da morte, e só a Virxe María, Xesús e Xoán Bautista teñen festa polo seu nacemento. A data procede do Evanxeo de Lucas, que sitúa a concepción de Xoán seis meses antes que a de Xesús. Se o Nadal é o 25 de decembro, o nacemento de Xoán sitúase seis meses antes, a finais de xuño.
Unha festa cristiá sobre un rito do solsticio
A data coincide practicamente co solsticio de verán, o día de máis horas de luz do ano no hemisferio norte. Moitas culturas europeas celebraban ese momento con lumes e ritos de purificación e fertilidade, e o cristianismo asociou a celebración do nacemento do Bautista a esas tradicións, que sobreviviron durante séculos.
Esa mestura explica o carácter da festa. A noite do 23 ao 24 de xuño é unha noite de lume, auga e herbas, de protección contra os males e de bos desexos para o verán, e conserva moitas prácticas que a etnografía recolleu en toda a Península.
A noite de San Xoán en Galicia
En Galicia, a noite de San Xoán é unha das festas populares máis queridas. Cando cae a noite do 23 de xuño, acéndense as cacharelas ou fogueiras en praias, prazas, barrios e aldeas. Saltar o lume é o rito central: segundo a tradición, hai que saltalo un número impar de veces, normalmente tres, sete ou nove, para protexerse das meigas e dos males durante o ano.
Arredor das fogueiras cómense sardiñas asadas con pan, nunha época do ano na que a sardiña está no seu mellor momento, e abundan o viño e a música. Tamén é frecuente preparar unha queimada, a bebida de augardente queimada con azucre, peles de limón e grans de café, que se acompaña da lectura dun conxuro contra as meigas e os malos espíritos.
A Coruña celebra unha das noites de San Xoán máis multitudinarias de España, con centos de fogueiras nas súas praias urbanas. Pero a festa vívese en toda Galicia, desde as grandes cidades ata as parroquias máis pequenas, e en moitos lugares os veciños preparan durante días a leña e os trastes que van arder.
As herbas e a auga de San Xoán
Unha das tradicións máis características de Galicia é a das herbas de San Xoán. O día 23 recóllense plantas como o fiúncho, o romeu, a malva, o sabugueiro, a herba luísa, a ruda, os fentos ou a xesta. Fanse ramos que se poñen en auga e se deixan ao relento durante a noite, para que recollan o orballo. Na mañá do día 24, lávase a cara con esa auga, que segundo a tradición protexe da doenza, trae saúde e beleza, e afasta o mal de ollo.
Os ramos de herbas tamén se colgan nas portas e fiestras das casas como protección. Nos días previos, os mercados e prazas galegas énchense de postos que venden os ramos xa preparados.
Outro rito coñecido é o baño das nove ondas na praia da Lanzada, en Sanxenxo e O Grove, onde, segundo a tradición, as mulleres que querían ter fillos debían recibir nove ondas do mar na noite de San Xoán. É unha das prácticas máis estudadas da etnografía galega, ligada á fertilidade e ao poder purificador da auga.
San Xoán noutras partes de España
A noite de San Xoán celébrase con lume en boa parte do litoral e do interior peninsular. En Cataluña, a revetlla de Sant Joan é unha das festas máis populares, con fogueiras, petardos e a coca de Sant Joan, e recibe a Flama do Canigó, un lume que se acende no monte Canigó e se reparte por centos de localidades. En Alacant, as Fogueres de Sant Joan, con grandes monumentos que se queiman na noite do 24, teñen a declaración de Festa de Interese Turístico Internacional.
En 2015, a UNESCO inscribiu na Lista Representativa do Patrimonio Cultural Inmaterial da Humanidade as festas do lume do solsticio de verán nos Pireneos, nas que os veciños baixan dos montes con fachos acesos ata as vilas, unha mostra de ata que punto o lume de San Xoán é unha tradición común a moitos territorios.
San Xoán no calendario laboral
O 24 de xuño non figura entre as festas laborais de ámbito nacional. A súa condición de festivo depende de cada comunidade autónoma e de cada concello. Algunhas comunidades inclúeno entre as súas festas propias, e moitos concellos de toda España elíxeno como unha das dúas festas locais que lles corresponden cada ano, sobre todo naqueles onde San Xoán é o patrón.
En Galicia, onde a celebración principal é a noite do 23, o día 24 é festivo local en concellos que teñen a San Xoán como patrón ou que sitúan nesa data as súas festas. Nos lugares onde non é festivo, a mañá do 24 adoita ser un día laborable moi tranquilo, despois dunha noite longa.
O calendario de cada ano indica en que comunidades e concellos é festivo o 24 de xuño. Cando cae en venres ou en luns, forma un fin de semana longo que coincide co inicio do verán e, en moitos lugares, co remate do curso escolar.