Que se celebra o 25 de decembro
O Nadal é a festa cristiá do nacemento de Xesús. Os evanxeos de Mateo e de Lucas relatan que naceu en Belén de Xudea, nun establo ou portal, porque non había sitio para os seus pais, Xosé e María, na pousada. O relato de Lucas engade o anuncio dos anxos aos pastores, e o de Mateo, a estrela que guiou os Magos de Oriente. Para a fe cristiá, o Nadal celebra a encarnación: a crenza de que Deus se fixo home.
O nome galego, Nadal, procede do latín natalis, nacemento, e é común a outras linguas romances. A celebración esténdese desde a Noiteboa, a noite do 24, ata a Epifanía, o 6 de xaneiro, e articula o principal período festivo do inverno.
Por que se escolleu o 25 de decembro
Os evanxeos non indican a data do nacemento de Xesús. A primeira referencia documentada á celebración do Nadal o 25 de decembro en Roma aparece nun calendario do ano 354, e a festa estendeuse ao longo do século IV.
Os historiadores relacionan a escolla da data coa proximidade do solsticio de inverno, cando os días empezan a alongarse, e coas celebracións romanas desa época do ano, como a festa do Sol Invicto. A idea de Cristo como luz do mundo encaixaba coa simboloxía do sol que volve. Algúns autores antigos propuxeron tamén cálculos a partir da data que atribuían á concepción de Xesús.
A Noiteboa e a misa do galo
A noite do 24 de decembro, a Noiteboa, é o momento central da celebración familiar. É a noite da cea na que se xuntan varias xeracións, e en moitas casas é a comida máis importante do ano. Despois, moitos católicos asisten á misa do galo, chamada así porque se celebraba á medianoite, a hora en que, segundo a tradición, un galo anunciou o nacemento.
En Galicia, a cea de Noiteboa ten un prato tradicional moi estendido: o bacallau con coliflor e patacas, cocido e regado cunha allada de aceite, allo e pemento. En moitas mesas compártese hoxe co marisco, que é un dos produtos máis buscados nas prazas de abastos galegas nesas semanas. O día de Nadal, a comida principal adoita incluír carne, e o capón, con especial fama o de Vilalba, é un dos pratos máis tradicionais. Os doces inclúen turróns, mantecados e filloas, que en moitas casas galegas se preparan tamén nestas datas.
O Apalpador e as panxoliñas
O Nadal galego ten personaxes e cantos propios. O Apalpador é unha figura da tradición oral das montañas do leste de Galicia: un carboeiro xigante que baixa do monte a finais de decembro, apalpa a barriga dos nenos mentres dormen para ver se comeron ben durante o ano e déixalles un puñado de castañas. Nas últimas décadas, asociacións culturais, escolas e concellos recuperaron e difundiron a figura, que hoxe convive en moitas casas con Papá Noel e cos Reis Magos.
As panxoliñas son as cancións de Nadal en galego, moitas delas de orixe popular, que se cantan en igrexas, colexios e reunións familiares. Xunto con elas están os cantos de porta de Nadal, Aninovo e Reis, cos que grupos de veciños ían polas casas pedindo o aguinaldo.
Os nacementos ou beléns, coas figuras da Sagrada Familia, os pastores e os Reis, son outra tradición estendida. Moitos concellos, parroquias e asociacións galegas montan beléns que se poden visitar durante as festas, algúns deles con figuras en movemento.
Outras datas do ciclo de Nadal
O ciclo de Nadal inclúe varias datas máis. O sorteo extraordinario da Lotaría de Nadal, o 22 de decembro, é para moitos o comezo simbólico das festas. O 28 de decembro, Día dos Santos Inocentes, conmemora a matanza de nenos ordenada por Herodes segundo o Evanxeo de Mateo, e en España converteuse nun día de bromas. A noite do 31 despídese o ano, e o 6 de xaneiro, día de Reis, pecha o ciclo.
A árbore, Papá Noel e a paga extra
A árbore de Nadal, de orixe xermánica, estendeuse por España ao longo do século XX e hoxe convive co nacemento en moitas casas. Algo semellante ocorreu con Papá Noel, figura inspirada en San Nicolao de Mira e popularizada desde os Estados Unidos, que en moitas familias trae agasallos o 25 de decembro, sen substituír os Reis Magos do 6 de xaneiro.
O Nadal ten tamén unha dimensión laboral concreta. O Estatuto dos Traballadores recoñece o dereito a dúas pagas extraordinarias ao ano, e unha delas abónase en Nadal, salvo que o convenio colectivo estableza o seu rateo mensual. Moitas empresas mantiñan ademais a tradición de agasallar os traballadores cunha cesta de Nadal, un costume que segue vivo nalgúns sectores.
O Nadal no calendario laboral
O 25 de decembro é unha das festas laborais de ámbito nacional recollidas no Real decreto 2001/1983 e no Acordo sobre asuntos xurídicos entre o Estado español e a Santa Sé de 1979. Pertence ao grupo de festas que as comunidades autónomas non poden substituír, polo que é festivo en toda España.
O 24 e o 31 de decembro non son festivos, aínda que moitos convenios colectivos establecen xornada reducida ou libre neses días. Cando o 25 de decembro cae en domingo, as comunidades autónomas poden trasladar o descanso ao luns seguinte ou incluír no seu lugar outra festa propia, segundo decida cada unha no seu calendario anual. Algunhas comunidades teñen tamén como festivo o 26 de decembro, día de Santo Estevo.